سامی العریان، مدیر مرکز اسلام و امور جهانی در دانشگاه صباح الدین زعیم استانبول

به نقل از نشریه میدل ایست ای، وقتی رابرت کیگن هشدار داد که رویارویی با ایران ممکن است به یکی از بزرگ ترین شکست های راهبردی تاریخ معاصر آمریکا تبدیل شود، بسیاری این ارزیابی را اغراق آمیز تلقی کردند. برداشت رایج در غرب این است که ایران متحمل خسارات گسترده ای شده؛ زیرساخت های نظامی اش هدف حمله قرار گرفت، برجسته ترین رهبران و فرماندهانش ترور شدند و محور مقاومت نیز در چندین جبهه ضربات سنگینی خورد. در چنین شرایطی، چگونه می توان از پیروزی ایران سخن گفت؟

پاسخ به این پرسش به مسئله ای بازمی گردد که کارشناسان جنگ قرن هاست با آن دست وپنجه نرم می کنند: پیروزی در جنگ را چگونه باید سنجید؟ تاریخ بارها نشان داده که ویرانگری و پیروزی الزاماً یکسان نیستند. آمریکا بخش های وسیعی از ویتنام را ویران کرد اما در دستیابی به اهداف خود ناکام ماند. شوروی خسارت های عظیمی در افغانستان وارد کرد اما مجبور به عقب نشینی شد. در هر دو مورد، قدرت نظامی توانست ویران کند، اما قادر نبود نتایج سیاسی مطلوب را تحمیل کند.

این جنگ در اساس، نبردی بر سر آینده موازنه قدرت در غرب آسیا بود. واشنگتن و تل آویو در پی تثبیت نظم منطقه ای مبتنی بر برتری اسراییل بودند و می خواستند ایران را وادار کنند از سیاست هایی که آن را به مهم ترین مانع در برابر این پروژه تبدیل کرده بود، دست بکشد. بر اساس این معیار، جنگ نه با تسلیم ایران، بلکه با شکست عمیق پروژه آمریکایی-اسراییلی به پایان رسید.

در 22 سپتامبر 2023، بنیامین نتانیاهو در برابر مجمع عمومی سازمان ملل چشم انداز خود از خاورمیانه جدید را ارائه کرد؛ نقشه ای که فلسطین را از جغرافیای سیاسی منطقه حذف می کرد و آینده ای را ترسیم می کرد که در آن اسراییل به قدرت مسلط نظامی، اقتصادی و فناورانه منطقه تبدیل می شد. اما حوادث هفتم اکتبر 2023 این چشم انداز را در هم شکست. در نهایت، همان نتیجه ای که نتانیاهو در پی جلوگیری از آن بود محقق شد؛ فلسطین بار دیگر به کانون سیاست جهانی بازگشت و ایران نیز از حمله ای که با هدف درهم شکستنش طراحی شده بود، جان سالم به در برد.

تضاد میان اهداف آغازین جنگ و واقعیت های پس از آن، نمی توانست آشکارتر باشد. جنگ با خواسته هایی آغاز شد که عملاً چیزی جز تسلیم راهبردی ایران نبود، اما به مذاکراتی ختم شد که بسیاری از مواضع ایران از همان آغاز را پذیرفت.

یادداشت تفاهم اسلام آباد ابعاد این عقب نشینی را نمایان ساخت:

همچنین گزارش شده این توافق، اعمال تحریم های جدید و استقرار نیروهای بیشتر در طول مذاکرات را ممنوع می کند؛ موضوعی که توانایی واشنگتن برای تشدید فشار را محدود می سازد.

دونالد ترامپ، نتانیاهو را نه از سر ملاحظات بشردوستانه، بلکه به این دلیل مهار کرد که اهداف نخست وزیر اسراییل با اهداف آمریکا و ثبات اقتصاد جهانی در تضاد قرار گرفته بود:

ایران برای شکست دادن آمریکا به پیروزی نظامی نیاز نداشت؛ کافی بود نشان دهد که تشدید تنش ها، هزینه های اقتصادی و ژئوپلیتیکی غیرقابل قبولی به همراه خواهد داشت. این جنگ همچنین ضعف بنیادین مفهوم برتری در تشدید تنش را آشکار کرد؛ دکترینی که دهه ها ستون اصلی تفکر نظامی آمریکا بود.

پیامدهای این رویارویی فراتر از خاورمیانه است. این بحران دو ستون اصلی قدرت جهانی آمریکا را به چالش کشید؛ نظام پترودلار و شبکه پایگاه های نظامی در منطقه. اختلال موقت در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز نشان داد که آمریکا دیگر نمی تواند بدون پرداخت هزینه های سنگین، جریان بی وقفه انرژی را تضمین کند. این بحران روند دلارزدایی را ایجاد نکرد، اما تصور را تقویت کرد که نظام مالی گره خورده به اجبار ژئوپلیتیکی با مخاطرات جدی روبه روست.

در نهایت، ایران به دستاوردی بسیار مهم تر از یک پیروزی نظامی مستقیم رسید: این کشور توانست آمریکا و اسراییل را از دستیابی به اهدافی که جنگ برای تحقق آن ها آغاز شده بود، بازدارد؛ معیاری که در جنگ های نامتقارن، مهم ترین شاخص موفقیت به شمار می رود.

منبع: فرارو