محمد بایزیدی در اعتماد نوشت: پرسشی مهم و بنیادین از چرایی حادثه بمباران شیمیایی سردشت بعد از سال ها از وقوع آن مطرح است که چرا و چگونه نظام بعث تصمیم به حمله علیه این شهر گرفت و عجیب اینکه در گیرودار و تحولاتی که به دنبال آن رخ داد هنوز پاسخ قانع کننده ای برای این سوال یافت نشده است.

موضوع دیگر؛ بعد از آن همه مصیبت و رنج و ویرانی، چرا اراده ای و برنامه ای برای بازسازی و سازندگی آن از زیر ویرانه های جنگ وجود نداشت و ساده تر اگر بگوییم به حال خود رها شد؟ در واکاوی پرسش نخست پاسخی اگر باشد همچنان در هاله ای از ابهامات و تردید باقی است. صدام در حمله به سردشت و استفاده از سلاح های شیمیایی نامتعارف به دنبال چه بود؟ آیا به دنبال آن بود که چنانچه واکنشی قاطع نشان داده نشود با فراغ خاطر آن را علیه جاهای دیگر به کار گیرد؟

کارشناسان جنگ بعدها به این نتیجه اطمینان بخش رسیدند اگر برخورد بازدارنده ای صورت می گرفت، به احتمال زیاد فاجعه حلبچه با آن دامنه وسیع و کشنده تر اتفاق نمی افتاد. بعث در محاسبات جنگی خود می خواست مطمئن گردد اگر کاربرد این سلاح ها بدون واکنش جدی به موفقیت دست یابند به کارگیری آن در شهرها و جبهه های دیگر نیز چندان با مانع روبه رو نخواهند شد و از طرف دیگر عامل بازدارنده ای باشد تا طرف منازعه را به پذیرش خواسته های خود وادار سازد و در نهایت معادلات جنگ را به سود خود رقم بزند.

بنابراین در ماه های پایانی جنگ و به دنبال فاجعه سردشت، دامنه جنگ به جبهه های دیگر گستردگی بیشتری یافت. البته رسانه های وابسته به حزب بعث، در توجیه این حمله ناباورانه حضور سران اتحادیه میهنی و رهبر فقید آن مام جلال طالبانی را در سردشت بهانه قرار دادند، همچنان که در توجیه غیرعقلانی کشتار دسته جمعی حلبچه به استقرار تسلیحات و حضور نیروی های ایرانی اشاره می کنند، اما این گزاره ها بهانه ای بیش نبودند. آنچه مسلم است این ابزار بهتر کارساز بود تا با سرپوش گذاشتن بر شکست های خود، تهران را نیز به پذیرش آتش بس و عقب نشینی مجبور سازد.

روایاتی از این دست و به نقل از فرماندهان در آرشیو جنگ هشت ساله به کرات بیان شده که اگر تهران یا شهرهای دیگر در میان سکوت و بی تفاوتی قدرت های جهان آماج چنین حملات نامتعارفی قرار بگیرند، جدای از اینکه بحث میلیون ها نفر در میان باشد با چه پیامدها و اتفاقات پیش بینی ناپذیری روبه رو خواهیم بود!

انتشار صحنه های دلخراش سردشت و بعدها حلبچه در کنار بی تفاوتی بازیگران منطقه و بین الملل بدون شک در اتخاذ تصمیمات و محاسبات پایان جنگ بی تاثیر نبوده است، مثلا از هاشمی رفسنجانی رییس جمهور فقید ایران نقل می شود زمانی که با تصاویر کشتار حلبچه روبه رو شد تصمیم گرفتند باید به سمت مذاکره برای پایان جنگ پیش برویم اگر عراقی ها واقعا تهران را با سلاح شیمیایی بزنند و بحث چند میلیون نفر در میان باشد، ما چه کار کنیم! (به نقل از روزنامه شرق؛ 23.2/ 1405) تا جایی که در تجربه تلخ بمباران شیمیایی سردشت، شاهدان عینی اذعان می کنند بدون امکانات و با وجود خطرات و شرایط رقت انگیز آن وضعیت، چگونه مستاصل و عاجز نظاره گر آسیب ها و تلفات بیشتر قربانیان بودند.

و اما بعد از جنگ- اکنون می توان موضوع دیگر را بررسی کرد یا همان پرسش دوم که این شهر چرا بعد از جنگ به حال خود رها و فراموش شد؟! می دانیم با پایان یافتن جنگ بلافاصله برنامه سازندگی آغاز گردید و بازسازی شهرهای جنگ زده در اولویت کارگزاران سازندگی قرار گرفت اما سردشت و شماری از شهرهای دیگر نتوانست سهمی از آن ببرد. مثلا اگر نگاهی ژرف به موضوع داشته باشیم بعد از گذشت نزدیک به چهل سال از این فاجعه، چگونه دغدغه و خواست این مردم همچنان امید به بهره مندی و دست یافتن به حداقل های زندگی است! آیا عجیب و دردناک نیست مطالبه مردم سردشت در همین سال 1405 که در آن قرار داریم همان مطالبات برآورد نشده بیست یا سی سال پیش باشد؛ برای رسیدن و برخورداری از امکانات و شاخص های توسعه مانند جاده سازی، بازگشایی مرزهایش با هدف رونق تجارت یا تامین و گسترش امکانات بهداشتی و آموزشی و…

به زبان ساده، اگر بلافاصله بعد از جنگ (که شتاب بازسازی و عمران برای مناطق جنگی و کم برخوردار شدت گرفت) این پروژه ها که به مراتب با هزینه های بسیار کمتر از امروز تحقق می یافتند، عملیاتی می شدند، آیا واقعا این شهر در همان وضعیت و موقعیت تاسف بار کنونی باقی می ماند؟ آیا اگر اراده و برنامه ای برای استفاده از موقعیت این مرز با این گستردگی وجود داشت، نمی توانست توان اقتصادی و تجارت مرزی را سامان دهد تا از تیررس اقتصاد پنهان و بیکاری مزمن رهایی یابد! و بالاخره شاهد این موج عظیم مهاجرت و فرار سرمایه انسانی در سال های اخیر می شدیم؟ اکنون بخشی از جمعیت شهرستان در جست وجوی معیشت در مهاجرت داخل به ویژه شهرهای اطراف به سر می برد و بخشی دیگر در مهاجرت خارج، هر دو حالت می توانند تهدیدی برای آینده آن باشند.

کارگزاران چه منطقه ای و چه مرکزی و مهم تر از آن حوزه نمایندگی تا زمانی که برنامه های توسعه بخش خدماتی و عمرانی را در این منطقه بدون اراده جدی به اما و اگر و تردید گره بزنند بادی به این وادی نخواهد وزید و بدون شک فرصت ها هستند که جبران ناپذیر هدر می روند.

مثلا در همین پیگیری پرونده شیمیایی؛ واقعیت این است دولت در پوشش رسانه ای و بالا گرفتن سند این جنایت در داخل و محافل جهانی موفق عمل کرد و انصاف حکم می کند این حقیقت را بپذیریم، اعتراف مقامات رده بالای کشور در تریبون های رسمی برای رسمیت بخشیدن و موضوعیت یافتن آن گویای واقعیت است، اما چه آورده ای داشت؟ چرا قربانیان و بازماندگان در پیگیری های حق خود همچنان به در بسته می کوبند؟

عده ای اعتقاد دارند اگر این حادثه در جایی غیر از این شهر اتفاق می افتاد شرایط به گونه ای دیگر یا متفاوت رقم می خورد و سریع تر و جدی تر دعاوی حقوقی به سرانجام می رسید یا مغتنم از مزایای آن می شد. از نظر این دسته منتقدین خود مردم و بیشتر انجمن های مردمی و نخبگان و گروه های مرجع مقصرند. ابزار و توان و اختیار ما محدود است و راهبرد ما با راهبرد حاکمیت یا مراجع رسمی صاحب توان و اختیار به نوعی متفاوت است و گاهی به بن بست می رسد، البته از این منظر اگر واقع بینانه بنگریم خطای گروه های مرجع مانند انجمن های مدافع حقوق بازماندگان، نخبگان و روشنفکران را نمی توان نادیده گرفت، آنان در جایگاه خود باید تحلیلی درست و راهبردهای عمل گرایانه و سودمند از این موضوع به دست دهند، تا نه در تقابل و تعارض که در تعامل و راهگشای تصمیمات قرار گیرد.

چون هر تلاشی به منزله دستاوردسازی نیست، این دسته از گروه های مرجع (انجمن های دفاع از قربانیان- حوزه های شوراها و نمایندگی مجلس- نخبگان و رسانه ها) باید در دفاع از قربانیان و کلیت منافع سردشت، ذهنیت و تعلقات شخصی و فکری خاص خود را کنار بگذارند تا به منافع عموم آسیب نرسد، بیان مصادیق خارج از حجم این یادداشت می باشد.

چندی پیش یکی از بازماندگان آن روز نکبت بار هفتم تیر، بعد از مدت ها کشیدن درد و رنج از میان ما رفت. مصطفی اسدزاده متعلق به خانواده ای 10نفره که در روز نکبت تنها خودش زنده ماند، بستگانش را به شهرهای دیگر اعزام کرده بودند و او همانند نقش قهرمان ماراتن، شهر به شهر در جست وجوی عزیزانش بود اما افسوس تا قبل از رسیدن یکی یکی جان می دادند، این از نظر ما شاید به نمایشی تراژیک شبیه باشد، اما داستان اسدزاده و آنچه بر سر او رفت می تواند پاسخی باشد برای پرسشی که در آغاز این یادداشت آمد.