گاهی تاریخ علم با آزمایش هایی نوشته شده که باور کردنشان دشوار است. یکی از عجیب ترین آن ها متعلق به دانشمندی است که برای دفاع از نظریه اش، عمداً میلیون ها باکتری وبا را نوشید؛ آزمایشی که اگرچه جانش را نگرفت، اما سرانجام ثابت کرد خودش اشتباه می کرد.

در هفتم اکتبر سال 1892، ماکس یوزف فون پتن کوفر، شیمی دان و بنیان گذار بهداشت نوین در آلمان، در برابر جمعی از شاهدان لیوانی از محلول حاوی حجم عظیمی از باکتری وبا را سر کشید. او در آن زمان 74 سال داشت و یکی از مشهورترین متخصصان بهداشت اروپا محسوب می شد.

در آن دوران، جهان پزشکی بر سر علت واقعی وبا دچار اختلاف بود. از یک سو، رابرت کخ، کاشف باکتری وبا، معتقد بود همین میکروب عامل اصلی بیماری است. اما پتن کوفر نظریه متفاوتی داشت. او باور داشت که وجود باکتری به تنهایی کافی نیست و این میکروب تنها پس از تغییراتی در خاک و محیط آلوده می تواند بیماری زا شود. به اعتقاد او، شرایط محیطی و آمادگی بدن انسان نیز نقش تعیین کننده ای دارند.

برای اثبات این ادعا، پتن کوفر تصمیمی گرفت که امروز از نظر اخلاق پزشکی و ایمنی زیستی غیرقابل تصور است. او از همکاران رابرت کخ درخواست کرد نمونه ای از کشت خالص باکتری وبا را برایش ارسال کنند. پس از دریافت نمونه، ابتدا محلول بی کربنات سدیم نوشید تا اسید معده اش خنثی شود و باکتری ها سالم وارد روده شوند. سپس در حضور شاهدان، محلول حاوی میلیاردها باکتری را نوشید و تمام اتفاقات روزهای بعد را با دقت ثبت کرد.

دو روز بعد، علائم ظاهر شدند. شکم درد، غرغر روده و اسهال خفیف آغاز شد و آزمایش ها نشان دادند که باکتری وبا در مدفوع او وجود دارد. با این حال، بیماری هرگز به مرحله مرگبار نرسید و او پس از چند روز بهبود یافت.

پتن کوفر این نتیجه را یک پیروزی بزرگ برای نظریه خود دانست. او اعلام کرد که اگر باکتری به تنهایی عامل بیماری بود، باید به وبای شدید مبتلا می شد. از نگاه او، این آزمایش نشان می داد که برای ایجاد بیماری، عوامل محیطی دیگری نیز لازم هستند.

اما تاریخ مسیر دیگری را انتخاب کرد.

در سال های بعد، شواهد علمی یکی پس از دیگری نشان دادند که نظریه میکروبی بیماری ها درست است. بررسی همه گیری بزرگ وبا در شهر هامبورگ ثابت کرد که عامل اصلی شیوع بیماری، آب آشامیدنی آلوده بوده است، نه تغییرات خاک. همچنین پژوهش های بعدی نشان دادند که شدت بیماری به عوامل مختلفی مانند میزان باکتری واردشده، اسیدیته معده، وضعیت سیستم ایمنی و حتی احتمال ایمنی قبلی فرد بستگی دارد. به همین دلیل ممکن است فردی مقدار زیادی باکتری دریافت کند اما تنها دچار علائم خفیف شود.

با این حال، اشتباه بودن نظریه پتن کوفر به معنای بی ارزش بودن خدمات او نبود. برعکس، او یکی از پیشگامان بهداشت عمومی در اروپا بود. تلاش های او برای توسعه شبکه فاضلاب، تأمین آب سالم، بهبود تهویه ساختمان ها و ارتقای استانداردهای بهداشتی، نقش مهمی در کاهش بیماری های واگیردار در شهر مونیخ داشت و بعدها الگوی بسیاری از شهرهای اروپایی شد. حتی منتقدانش نیز اذعان داشتند که اقدامات او جان هزاران نفر را نجات داد، هرچند توضیحش درباره علت وبا نادرست بود.

امروز، آزمایش پتن کوفر یکی از مشهورترین نمونه های خودآزمایی علمی در تاریخ پزشکی به شمار می رود؛ آزمایشی که هم شجاعت یک دانشمند را نشان می دهد و هم اهمیت پذیرش شواهد علمی را. او حاضر شد جان خود را برای دفاع از نظریه اش به خطر بیندازد، اما در نهایت علم با داده ها و پژوهش های دقیق تر مسیر دیگری را نشان داد.