توماس رایت، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل نشریه آتلانتیک

به نقل از نشریه آتلانتیک، منتقدان بر این باورند که توافق جدید دولت ترامپ با ایران، شباهت معناداری به طرح مارشال دارد. طرح مارشال برنامه ای بود که پس از جنگ جهانی دوم برای تثبیت پیروزی آمریکا و بازسازی اروپا اجرا شد. اما در مقابل، طرح 300 میلیارد دلاری برای بازسازی ایران، بیشتر شبیه به تلاشی برای مدیریت پیامدهای یک عقب نشینی بزرگ و راهبردی است.

بر اساس متن یادداشت تفاهمی که دونالد ترامپ در ورسای امضا کرده است، آمریکا و شرکای منطقه ای آن موظف شده اند زمینه را برای پرداخت دست کم 300 میلیارد دلار به منظور بازسازی و توسعه اقتصادی ایران فراهم کنند. هرچند دولت آمریکا اصرار دارد که این پول از جیب مالیات دهندگان آمریکایی پرداخت نخواهد شد، اما نفس تعهد به چنین رقم بزرگی، بحث ها و جنجال های گسترده ای را به همراه داشته است.

ابهام اصلی دقیقاً در خود متن توافق نامه وجود دارد. بند اول این متن، ایران و آمریکا را به حفظ صلح و ثبات منطقه ای متعهد می کند، اما اصلاً روشن نیست که این عبارت دقیقاً چه وظیفه و الزام عملی خاصی برای تهران ایجاد خواهد کرد.

در همین رابطه، جی دی ونس، سیاستمدار آمریکایی، مدعی است که این بند به معنای توقف حمایت ایران از نیروهای مقاومت است. با این حال، تهران می تواند همین بند کلی را به شکل کاملاً متفاوتی تفسیر کند.

در خصوص پرونده هسته ای نیز، متن توافق بیشتر روی مسائل کلی تمرکز کرده و وارد جزییات نشده است. ایران یک بار دیگر تعهد می دهد که سلاح هسته ای نسازد و همچنین قبول می کند که اورانیوم با غنای بالای خود را در داخل کشور رقیق کند. اما محدودیت های دقیق برای غنی سازی و روش های اجرای آن هنوز مشخص نیست.

موضوع عبور و مرور از تنگه هرمز هم با ابهام مشابهی روبه رو است. ایران تعهد داده است که تا 60 روز آینده برای عبور کشتی ها از این گذرگاه هیچ گونه عوارضی دریافت نکند. اما وضعیت پس از پایان این دوره 60 روزه اصلاً مشخص نشده است؛ موضوعی که به احتمال زیاد به یکی از اهرم های اصلی چانه زنی در مذاکرات نهایی تبدیل خواهد شد.

قرار است امتیازهای اقتصادی به ایران به صورت مرحله به مرحله اجرا و تحویل داده شود، اما بخش بسیار مهمی از این امتیازها همان اول کار در اختیار تهران قرار می گیرد. اولین قدم در این مسیر، معافیت فوری ایران از تحریم های صادرات نفت است. این اقدام که عملاً شبیه به الگوی توافق هسته ای در دوران ریاست جمهوری اوباما است، می تواند سالانه تا 60 میلیارد دلار برای تهران درآمد به همراه داشته باشد.

در مرحله بعدی، یعنی پس از اجرای یادداشت تفاهم و پیش از رسیدن به یک توافق نهایی، قرار است بخشی از پول ها و دارایی های بلوکه شده ایران آزاد شود. گزارش های منتشر شده نشان می دهد که حدود 24 میلیارد دلار از این منابع در بانک های قطر، عمان و عراق وجود دارد. البته تهران کل دارایی های مسدودشده خود در سراسر جهان را بیش از 100 میلیارد دلار می داند.

با این وجود، بزرگ ترین امتیاز، یعنی همان صندوق 300 میلیارد دلاری برای بازسازی و لغو کامل تحریم ها، به زمان امضای توافق نهایی موکول شده است. این رفع تحریم ها حتی می تواند شامل تحریم های دیگر نیز بشود. به طور خلاصه، حتی اگر توافق نهایی هم امضا نشود، ایران در همان ابتدای مسیر امتیازهای بسیار چشمگیری دریافت می کند.

چالش اصلی در اینجا این است که فاصله دو کشور برای رسیدن به یک توافق همه جانبه و نهایی هنوز بسیار زیاد است. تجربه های تاریخی به ما نشان می دهد که بسیاری از جنگ ها با توافق های موقت تمام می شوند، اما حل مسائل سخت به آینده موکول شده و همان شرایط موقت، در عمل به یک وضعیت دائمی تبدیل می شود. احتمال تکرار این سناریو در پرونده ایران و آمریکا نیز بسیار بالاست.

اگر چنین اتفاقی بیفتد، دونالد ترامپ مجبور به انتخاب یک راه از میان دو گزینه خواهد شد. او یا می تواند رقیق سازی اورانیوم را به عنوان یک پیروزی و دستاورد معرفی کند و شرایط جدید را بپذیرد، و یا اینکه معافیت های نفتی را لغو کرده و تحریم ها را برگرداند.

انتخاب گزینه دوم، باعث می شود ایران دوباره از اهرم قدرتمند تنگه هرمز استفاده کند؛ ابزاری که تهران در جریان جنگ اخیر ارزش بالای آن را به خوبی به همه نشان داد. در چنین شرایطی، خطر اوج گیری دوباره بحران به شدت وجود دارد. اما ترامپ بارها ثابت کرده است که به دنبال خروج از جنگ است و از عواقب اقتصادی بسته شدن تنگه هرمز به شدت می ترسد. با نزدیک شدن به انتخابات میان دوره ای آمریکا، بعید است این نگاه تغییر کند و تهران نیز این نقطه ضعف واشنگتن را به خوبی می شناسد.

اگر به اهداف اولیه واشنگتن نگاه کنیم، توصیف نتیجه این جنگ و توافق به عنوان چیزی غیر از شکست ، بسیار دشوار است. آمریکا وارد این درگیری شد تا ابزارهای قدرت ایران را نابود کند، نفوذ منطقه ای تهران را کاهش دهد و برنامه هسته ای را تحت کنترل شدید درآورد. اما نتیجه کار، کاهش تحریم ها، باز شدن مسیرهای جدید برای تأمین مالی، ابهام در پرونده هسته ای و قدرت بیشتر ایران در تنگه هرمز بود.

این شکست به خاطر ترس از استفاده از نیروی نظامی نبود. آمریکا می دانست که گزینه هایی مثل فرستادن نیروی زمینی یا حمله گسترده به زیرساخت های غیرنظامی ایران، می توانست اوضاع را بسیار خطرناک تر کند. ورود نیروی زمینی، آمریکا را درگیر یک جنگ طولانی و پر از تلفات می کرد.

از طرفی، حمله به زیرساخت های غیرنظامی هم با واکنش متقابل ایران در منطقه روبه رو می شد. در آن صورت، جنگ از کنترل خارج می شد و خسارت های اقتصادی آن برای کل دنیا غیرقابل جبران بود.

درباره صندوق 300 میلیارد دلاری نیز تفاوت چشمگیری میان حرف های دولت آمریکا و متن واقعی توافق وجود دارد. جی دی ونس ادعا می کند که کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس این پول عظیم را پرداخت خواهند کرد. اما در متن یادداشت تفاهم اصلاً چنین تعهد روشنی نوشته نشده و فقط به صورت کلی به نقش آمریکا و شرکای منطقه ای اش اشاره شده است.

به همین خاطر، حتی بعضی از مقامات آمریکایی تلاش کرده اند تا اهمیت کلمات نوشته شده در متن را پایین بیاورند و آن را صرفاً یک سند سیاسی بخوانند. با این حال، دردسر بزرگ برای واشنگتن اینجاست که ایران به احتمال زیاد در مذاکرات بعدی، کلمه به کلمه به همین متن استناد می کند و دقیقاً بر اساس همان عبارات، خواستار اجرای تعهدات خواهد شد.

بسیاری معتقدند این جنگ از همان روز اول اصلاً نباید شروع می شد. اما مشکل فقط شروع جنگ نبود، بلکه روش مدیریت آن نیز یک اشتباه بسیار بزرگ محسوب می شد. آغاز حملات با هدف قرار دادن مقامات ارشد ایران، باعث شد این بحران برای تهران به یک مسئله مرگ و زندگی تبدیل شود. همین موضوع کاری کرد که ایران دیگر هیچ دلیلی برای کوتاه آمدن و خویشتنداری در واکنش های خود نبیند.

در جنگ 12 روزه تابستان گذشته، هدفی که آمریکا اعلام کرده بود بسیار محدودتر بود و صرفاً می خواست به برنامه هسته ای ضربه بزند. تهران هم چون این محدودیت را درک کرده بود، واکنش خود را کنترل کرد تا کار به یک جنگ تمام عیار و طولانی مدت با آمریکا نکشد.

اما در جنگ اخیر شرایط کاملاً فرق داشت؛ ایران به پایگاه های آمریکایی در کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس حمله کرد و مسیر تنگه هرمز را نیز بست. این در حالی بود که دونالد ترامپ با وجود دریافت هشدارهای فراوان، اصلاً آمادگی رویارویی با چنین سناریوهای خطرناکی را نداشت.

عواقب این اشتباه بزرگ راهبردی، ممکن است بسیار فراتر از متن یک یادداشت تفاهم باشد. شاید مهم ترین پیروزی و دستاورد ایران این باشد که جنگ اخیر، انگیزه و اراده آمریکا برای دخالت نظامی در خاورمیانه را به شدت ضعیف کرده است. در داخل آمریکا، حمایت مردم از اتحاد با اسراییل کمتر شده و ضعف و آسیب پذیری پایگاه های نظامی آمریکا در منطقه به چشم همه آمده است. حالا استفاده دوباره از گزینه نظامی علیه ایران، برای هر رییس جمهور آینده ای در آمریکا بسیار پرهزینه تر خواهد بود.

امروزه این باور در واشنگتن به شدت قدرت گرفته است که هرگونه حمله نظامی به ایران، مستقیماً به بسته شدن تنگه هرمز و در نتیجه یک بحران وحشتناک در اقتصاد جهانی ختم می شود. همین ترس بزرگ می تواند در آینده جلوی دخالت های مستقیم آمریکا را بگیرد. برای خیلی از مردم آمریکا، خاورمیانه حالا به منطقه ای تبدیل شده که تمام نقشه های سیاست خارجی در آن امتحان شده و همگی با شکست مواجه شده اند.

با این همه، باید بدانیم که خروج آمریکا از خاورمیانه لزوماً باعث آرامش این منطقه نخواهد شد. ممکن است رقابت ایران و اسراییل شدیدتر شود، تنگه هرمز بار دیگر به نقطه بحران تبدیل گردد و حتی جنگ های جدیدی رخ دهد. در کنار این موارد، تنش ها میان اسراییل و ترکیه ممکن است بالا بگیرد و وضعیت زندگی برای فلسطینی ها در غزه و کرانه باختری از قبل هم سخت تر شود. در غیاب آمریکا، قدرت هایی مثل روسیه و چین به راحتی فرصت پیدا می کنند تا نفوذ استراتژیک خود را در منطقه گسترش دهند.

با تمام این اوصاف، طرفداران ماندن آمریکا در خاورمیانه دیگر دلیل محکم و قانع کننده ای برای دفاع از این حضور ندارند. دلیل اصلی این است که در نگاه بسیاری از آمریکایی ها، اسراییل بسیار عجولانه و بدون توجه به منافع و خواسته های واشنگتن عمل کرده و کل منطقه را برای آمریکا به یک سیاهچاله تبدیل کرده است.

این تصویر تاریک، تنها در صورتی ممکن است تغییر کند که یک تحول سیاسی جدی در داخل اسراییل رخ دهد. برای مثال، اگر دولت جدیدی روی کار بیاید که رهبر آن از منتقدان سیاست های جنگ طلبانه نتانیاهو باشد (مانند گادی آیزنکوت)، شاید راهی باز شود تا آمریکا بتواند نقش خود را دوباره در منطقه تعریف کند. این نقش جدید می تواند شامل ساخت مسیرهای جدید انرژی برای دور زدن تنگه هرمز و همچنین تلاش برای عادی سازی دوباره روابط بین اسراییل و عربستان سعودی باشد.

اما فرصت برای چنین تغییراتی بسیار محدود است. پس از بیست سال بحث و جدل درباره نحوه رفتار با خاورمیانه، حالا سؤال اصلی در داخل آمریکا کاملاً عوض شده است. مسئله دیگر این نیست که چگونه در منطقه حضور داشته باشیم، بلکه سؤال این است که آیا اصلاً باید بمانیم یا نه؟ اگر این نگاه جدید به یک باور قطعی تبدیل شود، توافق ترامپ با ایران می تواند در کتاب های تاریخ به عنوان نقطه آغاز فرار و عقب نشینی رسمی آمریکا از خاورمیانه ثبت گردد.

منبع: فرارو