فرارو سیمونه مک کارتی، خبرنگار بخش بین الملل شبکه سی ان ان

به نقل از شبکه سی ان ان؛ وقتی حملات آمریکا و اسراییل به ایران در پایان فوریه (اوایل اسفند) آغاز شد، پکن با یک پیش بینی نگران کننده روبه رو شد. این سناریو، احتمال سقوط یکی دیگر از دولت های همسو با چین بود؛ شبیه اتفاقی که چند هفته قبل در ونزوئلا افتاده بود.

اما حالا با گذشت چهار ماه، شرایط کاملاً تغییر کرده است. آمریکا و ایران بعد از هفته ها مذاکره به یک توافق موقت رسیده اند. حکومت تهران همچنان پابرجاست و این درگیری بیشتر از اینکه قدرت آمریکا را نشان دهد، ضعف ها و محدودیت های واشنگتن را به دنیا ثابت کرده است. این جنگ نشان داد که آمریکا دیگر قدرت مطلق نیست و توانایی هایش محدود شده است.

در این شرایط، چین سعی کرد از این بحران به نفع خودش استفاده کند تا جایگاه سیاسی اش را در جهان بالاتر ببرد. پکن میزبان رهبران کشورهای دیگر شد و خودش را به عنوان حامی صلح معرفی کرد. با این کار، چین نشان داد که می خواهد نقش فعال تری در خاورمیانه داشته باشد.

از طرف دیگر، اقتصاد چین بهتر از خیلی کشورها توانست در برابر مشکلات نفتی ناشی از جنگ مقاومت کند. ذخایر استراتژیک نفت، پیشرفت در فناوری های سبز و استفاده گسترده از خودروهای برقی، به چین کمک کرد تا فشار این بحران را به خوبی و با کمترین آسیب مدیریت کند.

وزارت خارجه چین از توافق میان آمریکا و ایران استقبال کرده است. این وزارتخانه اعلام کرده که آماده است برای بازگرداندن آرامش به خاورمیانه، نقش مهمی بازی کند. اگرچه پکن به طور رسمی نگفته که در این توافق نقش مستقیم داشته، اما روی تلاش های سیاسی خود مثل طرح صلح چهار ماده ای شی جین پینگ ، رییس جمهور چین، تأکید کرده است.

به این ترتیب، جنگی که در ابتدا به نظر می رسید یک تهدید بزرگ برای شرکای منطقه ای چین باشد، حالا به فرصتی عالی برای نمایش قدرت دیپلماسی و اقتصاد قوی این کشور تبدیل شده است.

دونالد ترامپ در نشست گروه هفت (G7)، برخلاف همیشه که از چین انتقاد می کرد، از شی جین پینگ تشکر کرد. او گفت که چین در طول درگیری با ایران، کاملاً بی طرف مانده است. ترامپ به طور ویژه از این موضوع تعریف کرد که چین از قدرت دریایی خودش برای شکستن محاصره بنادر ایران استفاده نکرده است.

در ادامه، رییس جمهور آمریکا ادعای جالب تری هم مطرح کرد. او گفت که رهبر چین در حل این بحران نقش بسیار مثبتی داشته و احتمالاً در رسیدن به توافق نهایی هم کمک بزرگی کرده است.

در طول این درگیری ها، چین یک سیاست بسیار محتاطانه و هوشمندانه را پیش گرفت. از یک طرف، حملات آمریکا و اسراییل به ایران را محکوم کرد و به خرید نفت از ایران ادامه داد؛ از طرف دیگر، ارتباطش را با همه کشورهای مهم در این بحران حفظ کرد و مراقب بود تا خودش مستقیماً وارد دعوا نشود.

پکن در ماه های گذشته به یکی از اصلی ترین مراکز گفت وگوهای سیاسی تبدیل شده بود. سفر مقامات عالی رتبه آمریکا، ایران و پاکستان به چین، نشان می دهد که این کشور چقدر تلاش کرده تا جایگاه مهم خود را در تحولات سیاسی حفظ کند.

با اینکه تهران در ابتدا دوست داشت چین نقش ضامن اجرای توافق را بر عهده بگیرد، اما پکن زیر بار این مسئولیت رسمی و پرهزینه نرفت. چین ترجیح داد فقط یک بازیگر تأثیرگذار باقی بماند، اما هیچ تعهد اضافه ای ندهد. در همین رابطه، وانگ یی، وزیر خارجه چین، در تماس تلفنی با عباس عراقچی روی مدیریت درست تنگه هرمز تأکید کرد. او خواستار این شد که همه طرف ها به تعهداتشان عمل کنند و اعلام کرد که وارد مرحله جدیدی از صلح شده ایم.

هنوز دقیقاً معلوم نیست که چین چقدر در پشت پرده این مذاکرات نقش داشته است. اما برای پکن، مهم ترین چیز این است که چهره متفاوتی از خودش به دنیا نشان دهد؛ چهره کشوری که در روزهای جنگ دیگران، نقش یک میانجی صلح طلب را بازی می کند. حتی اگر سهم واقعی چین در این توافق مشخص نباشد، این کشور توانست از فضای جنگ استفاده کند تا اعتبار دیپلماتیک خود را بالا ببرد.

حالا که مرحله جدید مذاکرات بین آمریکا و ایران شروع شده، سؤال اصلی این است: آمریکا از جنگی که این قدر برای دنیا هزینه داشت، چه سودی برد؟ این سؤال فقط در کشورهای غربی مطرح نیست؛ بلکه تحلیلگران چینی هم معتقدند این موضوع نشان دهنده ضعیف شدن جایگاه آمریکا در جهان است.

مخالفت با دنیایی که آمریکا رهبر آن باشد، همیشه یکی از اهداف اصلی سیاست خارجی چین بوده است. به همین دلیل، درگیری ایران بهانه ای شد تا چینی ها درباره کاهش قدرت واقعی واشنگتن بحث کنند.

بعضی از کارشناسان چینی، این بحران را با واقعه تاریخی بحران سوئز مقایسه می کنند. در آن زمان، بریتانیا کنترل کانال سوئز را از دست داد و این اتفاق نشانه پایان امپراتوری بریتانیا و شروع قدرت آمریکا بود. حالا این سؤال پیش آمده که آیا تنگه هرمز هم می تواند همان بلایی را سر آمریکا بیاورد که سوئز سر بریتانیا آورد؟

سون دگانگ، مدیر مرکز مطالعات خاورمیانه در دانشگاه فودان، در یادداشتی نوشت که قدرت نظامی آمریکا در این درگیری اصلاً آن طور که خودشان فکر می کردند، قاطع و اثرگذار نبود. او تأکید کرد که متحدان اصلی آمریکا هم از این جنگ حمایت نکردند و این یعنی اتحادهای تحت رهبری واشنگتن در حال شکاف و فروپاشی است.

در چین برخی پا را فراتر گذاشته و معتقدند که پکن برنده واقعی این بحران بوده است. هو شی جین، تحلیلگر سیاسی چینی، می گوید چین اصلاً دوست ندارد خودش را پیروز یک جنگ دوردست در خاورمیانه بداند؛ اما این درگیری باعث شد نگاه دنیا به پکن عوض شود. مقاومت عالی اقتصاد چین در برابر بحران نفت، در مقایسه با رفتارهای جنگ طلبانه آمریکا، باعث شد چهره باثبات پکن بیشتر به چشم بیاید.

از نظر کارشناسان چینی، پیامدهای این جنگ فقط محدود به خاورمیانه نیست. آن ها می گویند آمریکا با کمبود تسلیحات روبه رو شده و نتوانسته یک اتحاد جهانی گسترده علیه ایران بسازد. این موضوع قدرت تهدیدآمیز آمریکا در برابر چین (مخصوصاً بر سر مسئله تایوان) را هم ضعیف کرده است.

حالا یک سؤال مهم برای پکن مطرح است: وقتی آمریکا نتوانست متحدانش را علیه ایران جمع کند، چطور می خواهد اروپایی ها را راضی کند تا بر سر منافع واشنگتن با چین وارد درگیری شوند؟

هنوز معلوم نیست چین دقیقاً می خواهد در برابر این تصویر ضعیف شده از آمریکا چه واکنشی نشان دهد. پکن سال هاست که می گوید دنیا نباید فقط یک ابرقدرت داشته باشد. این جنگ جدید هم می تواند بهانه خوبی باشد تا چین ثابت کند دوران تسلط آمریکا و اتحادهای نظامی آن به پایان رسیده است.

با این حال، رفتار چین نشان داد که این کشور بیشتر از آنکه بخواهد خودش را درگیر حل بحران کند، مراقب منافع خودش است. چین از یک طرف در حرف و سیاست از ایران حمایت کرد، اما از طرف دیگر مراقب بود تا خیلی تند از آمریکا انتقاد نکند و روابطش را با کشورهای عربی خلیج فارس هم حفظ کرد.

در همین راستا، پکن دیدارها و تماس های زیادی با کشورهای عربی داشت؛ کشورهایی که ادعا می شود بعضی از آن ها هدف حملات ایران بوده اند. همزمان، خیلی ها فکر می کنند این چین بوده که تهران را راضی کرده تا با واشنگتن گفت وگو کند.

با وجود اینکه آمریکا ادعا می کند شرکت های چینی به ایران سلاح داده اند، پکن این موضوع را کاملاً رد می کند. در همین حال، چین بزرگ ترین خریدار نفت ایران باقی ماند و توانست هم زمان میزبان دیدار دوستانه ای با دونالد ترامپ هم باشد. این رفتار نشان دهنده سیاست متوازن و نفوذ بالای دیپلماسی چین است.

با تمام این حرف ها، حتی خود چینی ها هم می دانند که اگر این جنگ آغازی بر پایان قدرت آمریکا باشد، باز هم به این معنی نیست که چین به طور خودکار رهبر دنیا می شود. مقامات و کارشناسان چینی بارها گفته اند که پکن اصلاً نمی خواهد مثل آمریکا یک ابرقدرت مداخله گر باشد.

سون چنگ هاو، پژوهشگر دانشگاه تسینگ هوا، در این باره توضیح می دهد که با اینکه آمریکا هنوز قوی ترین کشور خارجی در خاورمیانه است، اما حفظ این قدرت حالا هزینه های سیاسی، نظامی و اقتصادی بسیار سنگین تری برای واشنگتن به همراه دارد.

از این زاویه، جنگ اخیر می تواند نگاه و ایدئولوژی چین را برای خیلی از کشورها جذاب تر کند؛ ایدئولوژی ای که بر استقلال کشورها، دخالت نکردن در امور دیگران و تأمین امنیت از طریق توسعه اقتصادی تأکید دارد. اما اعتبار چین فقط با انتقاد از آمریکا ساخته نمی شود. پکن باید در عمل نشان دهد که می تواند با دیپلماسی مشکلات را حل کند، ثبات بازار انرژی را نگه دارد و جلوی تنش ها را در منطقه بگیرد.