به نقل از اطلاعات، اما این خزنده منحصر به فرد ایران، اکنون بر اثر خشکسالی، تخریب زیستگاه و عوامل دیگر در آستانه انقراض قرار گرفته است که همزمانی این هشدار با روز جهانی تمساح (27 خرداد)، ضرورت انجام اقدامات حفاظتی را دوچندان می کند.

17 ژوئن مصادف با 27 خرداد روز جهانی تمساح است، خزنده عظیم الجثه ای که توانسته است از تغییرات گسترده زمین، از عصر دایناسورها تا امروز، جان سالم به در ببرد. این خزنده باستانی که قدمت آن به بیش از 200 میلیون سال می رسد، با کنترل جمعیت برخی جانوران، حفظ تنوع زیستی و ایجاد زیستگاه برای گونه های دیگر، به پایداری تالاب ها و رودخانه ها کمک می کند و بر همین اساس کهن ترین نگهبان تالاب ها محسوب می شوند.

در این میان تمساح پوزه کوتاه مردابی با نام محلی گاندو ،بزرگ ترین خزنده ایران است که در تالاب های شیرین سیستان و بلوچستان، از رودخانه باهوکلات تا سرباز زندگی می کند و فقط در همین منطقه یافت می شود. این خزنده خونسرد که طول آن به 4تا 5متر و وزنش تا 400کیلوگرم می رسد، پوزه ای پهن و کوتاهتر از کروکودیل های آفریقایی دارد، بر همین اساس تمساح پوزه کوتاه نیز نامیده می شود.

گاندوها که 50تا 70سال عمر می کنند، شناگرانی ماهر و کمین گرانی صبورند؛ رژیم غذایی آن ها عمدتاً شامل ماهی، پرندگان آبزی و گاه پستانداران کوچک است . برخلاف تصور عمومی، حملات این خزنده به انسان عمدتاً واکنشی به تهدید یا تداخل تصادفی است؛ آن ها ترجیح می دهند از درگیری دوری کنند.

گاندوها لانه هایی با استفاده از گیاهان پوسیده می سازند و با گرمای تخمیر، تخم هایشان را تا 3 ماه جوجه کشی می کنند. این رفتار تکاملی نمادی از سازگاری شگفت انگیز این اژدهای بلوچستان با اقلیم خشک جنوب شرق ایران است.

جغرافیای شگفت انگیز دشتیاری

وقتی از جنوب سیستان و بلوچستان عبور می کنی، انگار وارد جغرافیایی می شوی که مرزهایش فقط روی نقشه معنا دارند سرزمینی که طبیعت در آن چهره ای متفاوت از ایران را روایت می کند. دشتیاری و پهنه های اطرافش در امتداد دریای عمان، مناطقی هستند که آفتاب، دریا، تالاب و خاک، روایتی مشترک از زندگی نوشته اند.

منطقه حفاظت شده گاندو با وسعت 465هزار و 181هکتار در منتهی الیه جنوب شرق سیستان و بلوچستان و در محدوده شهرستان های دشتیاری، چابهار و سرباز قرار دارد که بی اختیار ذهن را به هندوستان کوچک در جنوب ایران می برد؛ سرزمینی گرم، پررمز و راز، آمیخته با رنگ، زندگی و تنوع.

در این جغرافیای شگفت انگیز، طبیعت نه خاموش است و نه دور از انسان؛ بلکه نخلستان ها، پهنه های تالابی، خورهای آرام و رگه های آب در دل خاک، تصویری می سازند که همزمان هم بکر است و هم زنده.

اینجا زمین فقط زمین نیست؛ بخشی از حافظه زیست انسان و حیات وحش است؛ حافظه ای که در آن باد، آب، خاک و زندگی در یک گفتگوی بی پایان قرار دارند.در قلب این اکوسیستم کم نظیر، دشتیاری با همه گستردگی اش بیش از 6هزار کیلومتر مربع و با نوار ساحلی طولانی در کنار دریای عمان به نقطه ای تبدیل شده است که در آن مرز خشکی و آب در هم تنیده اند و پیوند با دریا، به این سرزمین هویتی دوگانه داده است.

اما آنچه این سرزمین را از بسیاری نقاط دیگر متمایز کرده، حضور یک زیست بوم زنده و کمیاب است؛ جایی که تالاب بین المللی گواتر و خور باهو و منطقه حفاظت شده باهوکلات، همچون 2 ریه طبیعی، حیات را در جنوب شرق ایران جاری نگه داشته است، اینجا پرندگان مهاجر در فصول مختلف بر آب های آرام فرود می آیند، آبزیان در پیچ وخم خورها زندگی می کنند و طبیعت، هنوز فرصت نفس کشیدن دارد.طبیعتی که نه در قاب عکس، بلکه در جریان واقعی زندگی ادامه دارد.

در میان همه این جلوه ها، گاندو تمساح پوزه کوتاه مردابی، چهره ای متفاوت و شگفت انگیز به این سرزمین داده است گونه ای نادر که نه فقط یک جانور، بلکه بخشی از هویت طبیعی، فرهنگی و حتی ذهنی مردم منطقه محسوب می شود. بر اساس ارزیابی ها بیش از 500سر از این گونه در زیستگاه های باهوکلات زندگی می کنند؛جمعیتی که از تداوم یک اکوسیستم زنده حکایت دارد، نه یک طبیعت فراموش شده یا رو به خاموشی.

نکته شگفت انگیزتر اینجاست که در این سرزمین ترس جای خود را به همزیستی داده است. مردم محلی گاندو را نه تهدید بلکه نشانه ای از برکت آب، پایداری طبیعت و آبادانی می دانند موجودی که حضورش یعنی هنوز زندگی در رگ های این خاک جریان دارد. این نوع نگاه فقط یک باور ساده نیست بلکه حاصل قرن ها زیست مشترک انسان و طبیعت در شرایطی سخت و در عین حال سازنده است، جایی که انسان یاد گرفته است به جای تقابل، در کنار طبیعت بایستد.

در کنار این زیبایی طبیعی، دشتیاری ظرفیت بزرگی برای آینده نیز در دل خود دارد. از اکوتوریسم و گردشگری طبیعت محور گرفته تا آموزش، پژوهش های زیست محیطی، اشتغال روستایی و حتی طرح های کنترل شده بهره برداری پایدار اینجا جایی است که اگر درست دیده شود، می تواند از دل محدودیت ها، الگویی متفاوت از توسعه بسازد؛توسعه ای که نه بر تخریب، بلکه بر فهم عمیق طبیعت، احترام به زیست بوم و مشارکت مردم استوار است.

وجود 500 گاندو در سیستان و بلوچستان

مدیر کل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان در گفتگو با خبرنگار اطلاعات اظهارداشت: گاندو، گونه ای ارزشمند از راسته تمساح ها با خاستگاه شبه قاره هند است که قدمت تبار آن به حدود 200میلیون سال پیش بازمی گردد. عمده جمعیت های این گونه در هند و سریلانکا زیست می کنند و در گسترش طبیعی خود به پاکستان و ایران نیز رسیده اند.

الهام آبتین افزود: شرایط اقلیمی و جغرافیایی ایران سبب شده است زیستگاه این گونه به حوضه رودخانه های سرباز، باهوکلات و کاجو در جنوب شرقی کشور و مناطق نزدیک به مرز پاکستان محدود شود. برآوردها نشان می دهد جمعیت گاندو در ایران بیش از 500سر است که در شهرستان های قصرقند، نیکشهر، دشتیاری و چابهار و در هوتک ها، برکه ها و آبگیرهای وابسته به این رودخانه ها پراکنده هستند.

مدیر کل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان با اشاره به ویژگی های ظاهری این گونه،اظهار داشت: وجه تسمیه تمساح پوزه کوتاه به پهنای استثنایی پوزه آن بازمی گردد؛ پوزه ای که در میان تمامی کروکودیل ها پهن ترین است و به همین دلیل کوتاهتر به نظر می رسد. این ویژگی قدرت فک و توان شکارگری آن را افزایش داده و امکان تغذیه از طعمه های متنوع تری را فراهم می کند.

وی ادامه داد: برخلاف تصور عمومی، گاندو ایرانی رفتاری تهاجمی ندارد و در مقایسه با برخی گونه های دیگر کروکودیل در جهان، حیوانی آرام و کم خطر محسوب می شود. این گونه به طور طبیعی به انسان حمله نمی کند و همزیستی طولانی مدتی با جوامع محلی منطقه داشته است.

مدیر کل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان تصریح کرد: غنای فرهنگی مردم سیستان و بلوچستان نقش مهمی در حفاظت از این گونه داشته است. مردم بومی گاندو را نماد برکت، نعمت و بارندگی می دانند و از دیرباز احترام ویژه ای برای آن قائل بوده اند. به همین دلیل نه تنها آسیبی به این حیوان وارد نمی کنند، بلکه در برخی مواقع برای تامین غذای مورد نیاز خوراک آن نیز همکاری می کنند.

آبتین تأکید کرد: تنها دوره ای که باید از نزدیک شدن به گاندو خودداری کرد، فصل تولیدمثل و نگهداری از نوزادان است که در این زمان نیز رفتار دفاعی این حیوان ناشی از غریزه طبیعی حفاظت از تخم ها و فرزندان است؛ رفتاری که در میان تمامی گونه های جانوری مشاهده می شود.

وی گفت: در مجموع گاندو گونه ای ارزشمند، صلح جو و سازگار با محیط پیرامون خود است که حفاظت از آن، علاوه بر اهمیت زیست محیطی، بخشی از میراث طبیعی و فرهنگی سیستان و بلوچستان به شمار می رود.

خطر انقراض

آبتین با بیان این که عوامل متعددی بقای این گونه ارزشمند را تهدید می کند، افزود: مهم ترین تهدید، تخریب زیستگاه است که با خشک کردن برکه ها، برداشت بی رویه آب، تغییر مسیر رودخانه، احداث بند و سد، توسعه کشاورزی، جاده سازی، گسترش مناطق مسکونی و تغییر کاربری اراضی،

چرخه طبیعی حیات این گونه را مختل می کند؛ در صدر این عوامل، خشکسالی های پی درپی و مدیریت نادرست منابع آبی قرار دارد؛ احداث سدها و بندهای انحرافی در مسیر رودخانه باهوکلات، جریان طبیعی آب را مختل و پهنه های آبگیر را خشک یا به گودال هایی کم عمق تبدیل کرده است.

وی تصریح کرد: در چنین شرایطی، گاندوها در حوضچه های کوچک به دام می افتند و دچار تنش دمایی و کمبود غذا و گاه در گل ولای خشکیده تلف می شوند . تلفات جاده ای نیز به معضلی جدی تبدیل شده است. گاندوها برای مهاجرت بین آبگیرها ناگزیر از گذر از جاده های بین مزرعه ای هستند و هر ساله شماری از آنها زیر چرخ خودروها جان می دهند؛ شکار غیرمجاز و مرگ در تورهای صیادان غیربومی نیز مزید بر علت شده است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان تاکید کرد: حفاظت از گاندو، نیازمند عزم ملی، مدیریت یکپارچه حوزه آبخیز و بازگرداندن حقابه زیست محیطی به تالاب ها و رودخانه های منطقه است.