امروز 27 خرداد روز جهانی تمساح است، حیواناتی که توانسته اند از تغییرات گسترده زمین، از عصر دایناسورها تا امروز، جان سالم به در ببرند، این خزندگان باستانی که قدمت آن ها به بیش از 200 میلیون سال می رسد، اکنون در بسیاری از مناطق جهان با تهدیدهایی مانند تخریب زیستگاه، خشکسالی، شکار غیرقانونی و تغییرات اقلیمی روبه رو هستند. این در حالی است که با کنترل جمعیت برخی جانوران، حفظ تنوع زیستی و ایجاد زیستگاه برای گونه های دیگر، به پایداری تالاب ها و رودخانه ها کمک می کنند.

به گزارش ایرنا، میلیون ها سال پیش، زمانی که دایناسورها بر زمین فرمانروایی می کردند، نیاکان تمساح های امروزی در رودخانه ها و تالاب ها زندگی می کردند. آن ها از عصر یخبندان، تغییرات اقلیمی و دگرگونی های عظیم زمین جان سالم به در بردند و امروز، همچون راویانی خاموش از تاریخ حیات، همچنان در گوشه ای از طبیعت نفس می کشند، اما شگفت آنکه این بازماندگان قدرتمند میلیون ها ساله، اکنون بیش از هر زمان دیگری در برابر تهدیدهای ناشی از فعالیت های انسان آسیب پذیر شده اند.

بر این اساس و با توجه به اهمیت حیات این گونه های ارزشمند یک روز به عنوان روز جهانی تمساح نامگذاری شده است، در واقع روز جهانی تمساح هر سال در 17 ژوئن (27 خرداد) گرامی داشته می شود. این روز با هدف افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت حفاظت از تمساح ها و زیستگاه های آن ها، جلب توجه به تهدیدهای پیش روی این گونه ها و تشویق مردم و دولت ها به حمایت از برنامه های حفاظتی نام گذاری شده است.

ایده نام گذاری روز جهانی تمساح از سوی نهادهای بین المللی فعال در حوزه حفاظت از حیات وحش و مراکز تحقیقاتی مرتبط با خزندگان شکل گرفت، این نهادها تلاش کردند با اختصاص یک روز جهانی به تمساح ها، توجه افکار عمومی را به نقش حیاتی این جانوران در اکوسیستم های آبی و تالابی جلب کنند، چرا که بسیاری از گونه های تمساح در دهه های اخیر به دلیل تخریب زیستگاه، شکار غیرقانونی، آلودگی منابع آبی و تغییرات اقلیمی با کاهش جمعیت روبه رو شده اند.

نام گذاری روز جهانی تمساح، علاوه بر جنبه های حفاظتی، تلاشی برای تغییر نگاه عمومی به این حیوانات نیز به شمار می رود، بسیاری از مردم تمساح ها را تنها موجوداتی خطرناک می دانند، در حالی که این جانوران به عنوان شکارچیان رأس هرم غذایی، نقش مهمی در حفظ تعادل اکوسیستم ها، کنترل جمعیت گونه های دیگر و سلامت تالاب ها و رودخانه ها ایفا می کنند.

در ایران نیز این مناسبت اهمیت ویژه ای دارد، زیرا تنها گونه تمساح بومی کشور، تمساح مردابی یا گاندو ، در جنوب شرق ایران زندگی می کند. گرامی داشت روز جهانی تمساح فرصتی است تا اهمیت حفاظت از این گونه ارزشمند و زیستگاه های آن بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد و نقش جوامع محلی در حفظ این میراث طبیعی برجسته شود.

روز جهانی تمساح، تنها بزرگداشت یک خزنده کهن نیست، روزی است برای یادآوری مسئولیت ما در قبال موجوداتی که بقای آن ها به سلامت رودخانه ها، تالاب ها و احترام انسان به طبیعت گره خورده است، این روز فرصتی است تا بار دیگر به ارزش گونه هایی بیندیشیم که شاید در نگاه نخست ترسناک به نظر برسند، اما در حقیقت نگهبانان خاموش زیست بوم هایی هستند که حیات انسان نیز به آن ها وابسته است.

حیات تمساح ها به عنوان جانوری که میلیون ها سال از تاریخ حیات را پشت سر گذاشته و همچنان در گوشه ای از تالاب ها و رودخانه های جهان به زندگی ادامه می دهد نقش مهم آن در حفظ تعادل زیست بوم ها دارد بنابراین حفاظت از آن ها باید جدی گرفته شود.

اکنون 26 گونه تمساح در جهان باقی مانده که از نظر شناختی، حفاظتی، تنوع زیستی، فرهنگی و اقتصادی برای جوامع بومی و کشورهای مختلف ارزش های متعددی دارند، در ایران تنها گونه تمساح بومی کشور، تمساح پوزه کوتاه یا گاندو است که در جنوب شرق کشور و عمدتاً در استان سیستان و بلوچستان زندگی می کند، گاندو برای مردم محلی تنها یک حیوان نیست، بلکه بخشی از فرهنگ و هویت منطقه محسوب می شود و بسیاری از ساکنان بومی از دیرباز با احترام از آن یاد کرده اند.

با این حال، گاندو نیز با چالش های متعددی روبه رو است. کاهش منابع آب، خشکسالی های پی درپی، تخریب زیستگاه ها و گاه تعارض میان انسان و حیات وحش، بقای این گونه ارزشمند را تهدید می کند. در سال های اخیر، اجرای برنامه های حفاظتی، آموزش جوامع محلی و مشارکت مردم در حفاظت از زیستگاه های گاندو، گام های مؤثری برای حفظ این گونه برداشته است.

کارشناسان معتقدند حفاظت از تمساح ها، تنها حفاظت از یک گونه جانوری نیست، بلکه تلاشی برای حفظ سلامت تالاب ها، رودخانه ها و در نهایت تضمین آینده تنوع زیستی زمین است، هر تمساحی که در طبیعت زنده می ماند، نشانه ای از پویایی و سلامت اکوسیستمی است که انسان نیز بخشی از آن به شمار می رود.

روز جهانی تمساح یادآور این حقیقت است که حتی جانورانی که شاید در نگاه نخست ترسناک به نظر برسند، حلقه ای ارزشمند از زنجیره حیات هستند؛ زنجیره ای که گسستن هر بخش از آن، بر سرنوشت همه موجودات، از جمله انسان، تأثیر خواهد گذاشت.

اصغر مبارکی کارشناس دفتر حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست در گفت و گو با خبرنگار ایرنا با اشاره به نام گذاری روز جهانی تمساح گفت: تمساح ها که از آن ها به عنوان دایناسورهای زنده یاد می شود، بیش از 200 میلیون سال قدمت دارند و امروزه با 26 گونه در جهان حضور دارند.

به گفته وی، در ایران نیز بیش از 500 سر تمساح مردابی یا گاندو در زیستگاه های جنوب شرق کشور زندگی می کنند و تخریب زیستگاه، مهم ترین عامل تهدید این گونه ارزشمند به شمار می رود.

اصغر مبارکی کارشناس دفتر حیات وحش با اشاره به روز جهانی تمساح اظهار کرد: امروز روز جهانی تمساح است و اهمیت این گونه در سراسر جهان باعث شده این روز به صورت جهانی به نام تمساح ثبت شود.

وی افزود: تمساح ها در حقیقت فسیل های زنده و بازماندگان دوران دایناسورها هستند و بیش از 200 میلیون سال قدمت حضور آن ها روی کره زمین است، اکنون 26 گونه تمساح در جهان باقی مانده که از نظر شناختی، حفاظتی، تنوع زیستی، فرهنگی و اقتصادی برای جوامع بومی و کشورهای مختلف ارزش های متعددی دارند.

مبارکی با بیان اینکه تمساح ها شکارچیان رأس هرم غذایی هستند، گفت: این جانوران نقش بسیار مؤثری در اکوسیستم های محل زیست خود دارند و به عنوان گونه های کلیدی، نقش کنترلی در اکوسیستم ایفا کرده و جمعیت سایر گونه ها را تنظیم می کنند.

وی ادامه داد: تمساح ها گونه های شاخص زیستگاه های تالابی هستند و با توجه به وضعیت تالاب ها در سراسر جهان و دخالت های انسانی، تخریب زیستگاه مهم ترین عامل تهدیدکننده این گونه ها محسوب می شود؛ موضوعی که در کشور ما نیز مصداق دارد.

کارشناس دفتر حیات وحش درباره وضعیت تمساح در ایران گفت: در کشور ما جمعیت کوچکی از گونه تمساح مردابی یا گاندو وجود دارد که تعداد آن بیش از 500 سر برآورد می شود، این گونه در زیستگاه های مختلف در امتداد رودخانه های باهوکلات، کاجو و منابع آبی مرتبط با این رودخانه ها زندگی می کند.

وی یکی از ویژگی های بارز گاندو را پراکنش وسیع و ارتباط نزدیک آن با جوامع بومی محلی دانست و افزود: اغلب سکونتگاه های روستایی و محلی در کنار منابع آبی گسترش یافته اند، منابعی که زیستگاه مهم تمساح مردابی نیز به شمار می روند.

مبارکی با بیان اینکه تمساح مردابی گونه ای متوسط، خجالتی و ترسو است، اظهار کرد: با این حال، این گونه یک شکارچی محسوب می شود و به ویژه در فصل تولیدمثل ممکن است رفتار تهاجمی از خود نشان دهد، بنابراین مردم محلی باید نکات ایمنی را رعایت کرده و از نزدیک شدن بیش از حد به این جانور خودداری کنند.

وی با اشاره به وضعیت حفاظتی گاندو گفت: این گونه در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت در رده آسیب پذیر قرار دارد و مهم ترین عامل تهدید آن، تخریب زیستگاه است، همچنین فعالیت های صیادی، رفت وآمد با قایق، شکار بی رویه در برخی مناطق و تغییر کاربری زیستگاه ها نیز از جمله عوامل تهدیدکننده جمعیت این گونه محسوب می شوند.

کارشناس دفتر حیات وحش تأکید کرد: تمساح ها در سراسر جهان و از جمله در منطقه بلوچستان ایران، ارزش های فرهنگی و سنتی بالایی دارند، این گونه ریشه عمیقی در فرهنگ جوامع محلی دارد و مردم منطقه باورهای خاصی درباره آن دارند؛ به طوری که حضور گاندو را به دلیل وابستگی آن به آب، نشانه وفور نعمت و فراوانی می دانند.

وی افزود: همین باورهای فرهنگی موجب شده جمعیت این گونه در ایران پایدار بماند و حتی در برخی مناطق روندی افزایشی داشته باشد.

مبارکی خاطرنشان کرد: تمساح ها علاوه بر ارزش های زیست محیطی، از نظر اقتصادی نیز می توانند در ایجاد معیشت های پایدار و جایگزین برای جوامع محلی نقش داشته باشند، این امر مستلزم برنامه ریزی های هماهنگ بین بخشی و مشارکت مردم محلی است تا بتوان از ظرفیت هایی مانند گردشگری طبیعی برای حفاظت و بهره برداری پایدار از این گونه استفاده کرد.

وی گفت: تمساح مردابی اصالتاً گونه ای متعلق به شبه قاره هند است و جمعیت اصلی آن در هند و سریلانکا زندگی می کند. جمعیت ایران، حاشیه ای ترین جمعیت جهانی این گونه به شمار می رود و زیستگاه های آن با زیستگاه های اصلی متفاوت است. از منظر تنوع زیستی، حضور این گونه در ایران اهمیت فراوانی دارد و امیدواریم بتوانیم هم از آن به خوبی حفاظت کنیم و هم از ظرفیت های آن به شکل درست بهره ببریم.