به نقل از اطلاعات، کمتر از یک ساعت پس از انتشار خبر توافق، کی یر استارمر نخست وزیر انگلیس به عنوان نخستین رهبر اروپایی، در بیانیه ای از این تحول مهم دیپلماتیک استقبال کرد و گفت لندن به همراه شرکای خود برای تبدیل این روند به صلحی پایدار و ماندگار تلاش خواهد کرد.

در ادامه، امانوئل مکرون رییس جمهوری فرانسه که این روزها میزبان سران کشورهای گروه هفت است، در بیانیه ای با ادبیاتی مشابه بر ضرورت اجرای توافقات تأکید کرد. اندکی بعد، سران چهار کشور انگلیس، فرانسه، آلمان و ایتالیا نیز با صدور بیانیه ای مشترک از این تحول دیپلماتیک استقبال کردند. این موضع هماهنگ نشان داد که اروپا می کوشد در نخستین گام پس از توافق، پیام حمایت سیاسی خود را به صورت جمعی و منسجم منتقل کند.

اما مهم ترین بخش بیانیه مشترک، اعلام آمادگی چهار کشور اروپایی برای رفع تحریم های مرتبط علیه ایران در چارچوب اجرای توافق بود. این موضع را نمی توان صرفاً یک تعارف دیپلماتیک یا واکنشی مقطعی دانست، بلکه نشانه ای از درک این واقعیت است که توافق تازه می تواند بستری برای تغییر فضای سیاسی، کاهش فشارهای غیرسازنده و بازگشت تدریجی به مسیر دیپلماسی باشد.

اهمیت این بیانیه زمانی دوچندان می شود که اروپا در سال های گذشته، همواره خود را مدافع چندجانبه گرایی، دیپلماسی و راه حل های مبتنی بر گفت وگو معرفی کرده است. اکنون که پس از دوره ای از تنش های خطرناک، توافقی میان ایران و آمریکا شکل گرفته، آزمون واقعی پیش روی اروپا این است که آیا می تواند این ادعاها را از سطح موضع گیری سیاسی به اقدام عملی منتقل کند یا بار دیگر در میانه فشارها، ملاحظات فراآتلانتیکی و محاسبات کوتاه مدت گرفتار خواهد شد.
اروپا برخلاف آمریکا، معمولاً قدرت خود را نه از مسیر ابزارهای سخت، بلکه از طریق قدرت هنجاری، توان تنظیم قواعد، ائتلاف سازی سیاسی، شکل دهی به اجماع های بین المللی و اثرگذاری بر نهادهای چندجانبه تعریف می کند.

همین ظرفیت می تواند در مقطع کنونی برای حمایت از توافق ایران و آمریکا به کار گرفته شود. اروپا می تواند با ایجاد فضای مثبت در روابط با ایران، تشویق بازیگران بین المللی به حمایت از توافق، کاهش ادبیات تهدید، آماده سازی مسیر رفع تحریم های مرتبط و پرهیز از اقدامات تنش آفرین، نقش خود را به عنوان یک بازیگر سازنده بازیابد.
تجربه برجام با تمام فراز و فرودهای آن در این زمینه نکته مهمی دارد. سه کشور اروپایی پس از خروج یک جانبه آمریکا از توافق هسته ای، در اقدامی که بنا به دلایل گوناگون با اقبال مواجه نشد، سازوکاری موسوم به اینستکس را برای حفظ حداقلی مبادلات مشروع با ایران ایجاد کردند.

مقام های اروپایی بعدها به ناکامی اینستکس در سایه فشارهای واشنگتن اذعان کردند و از نگاه تهران هم این مکانیسم محدود، ناکافی و ناتوان از جبران آثار واقعی تحریم های آمریکا بود

بحث، تطهیر یا بزرگ نمایی کارکرد این سازوکار نیست، مسئله این است که نفس طراحی یک سازوکار چندجانبه برای یک هدف مشترک نشان داد که اروپا در صورت وجود اراده سیاسی، می تواند برای حفظ مسیر دیپلماسی ابزارسازی کند و حتی در برابر فشارها، ابتکاری مستقل ارائه دهد.

اکنون شرایط با آن دوره تفاوت دارد. در زمان خروج آمریکا از برجام، اروپا تلاش هایی را برای حفظ توافقی صورت داد که یکی از طرف های اصلی آن از مسیر تعهدات خارج شده بود. اما امروز یک بستر تازه به نام توافق ایران و آمریکا ایجاد شده است و همین موضوع، دست اروپا را برای حمایت سیاسی، اقتصادی و حقوقی از روند دیپلماسی بازتر می کند.

به عبارت دیگر، اروپا دیگر صرفاً در موقعیت دفاع از توافقی آسیب دیده قرار ندارد، بلکه می تواند در موقعیت حمایت از توافقی تازه قرار گیرد که ظرفیت کاهش تنش، بازسازی اعتماد و بازگشایی تدریجی مسیر همکاری را دارد.

از این منظر، بیانیه چهار کشور اروپایی درباره آمادگی برای رفع تحریم های مرتبط، زمانی اهمیت واقعی پیدا می کند که با گام های ملموس ترجمه شود و به آغازگر یک روند مؤثر تبدیل گردد. اگر اروپا واقعاً خواهان تثبیت توافق است، باید از ظرفیت های خود برای تسهیل اجرای آن استفاده کند.

این اقدام می تواند از مسیرهای مختلف دنبال شود. هماهنگی با نهادهای بین المللی برای جلوگیری از سیاسی کاری در روند اجرا، تشویق شرکای اروپایی و غیراورپایی برای ایجاد فضای اقتصادی مثبت، کاستن از فشارهای روانی بر بازارها و پرهیز از اقداماتی که می تواند فضای تازه دیپلماسی را تضعیف کند، از جمله مسیرهایی است که اروپا می تواند در پیش بگیرد.

هرچند نگرانی اروپا نسبت به وضعیت کشتیرانی در تنگه هرمز، با توجه به فشارهای اقتصادی اخیر قابل درک است، اما به کارگیری ادبیات دستوری نه تنها کمکی به بهبود فضا نمی کند، بلکه می تواند تنش ها را تشدید کند. این آبراه راهبردی که بخش مهمی از تجارت انرژی جهان از آن عبور می کند، تا پیش از جنگ تجاوزکارانه اخیر باز بود و بحران کنونی نیز در خلأ شکل نگرفت.

جمهوری اسلامی ایران بارها محدودیت های اعمال شده را در چارچوب حق ذاتی خود برای دفاع از امنیت ملی و صیانت از تمامیت ارضی کشور توضیح داده است. از نگاه تهران، سوءاستفاده از مسیرهای دریایی برای انتقال تجهیزات نظامی به منطقه و به کارگیری آن در تهدید امنیت ایران، نمی تواند از محاسبات امنیتی کشور کنار گذاشته شود.

کشورهای اروپایی در این مدت با نادیده گرفتن ریشه های بحران، بیانیه های سیاسی جهت داری منتشر کردند و مدعی آسیب دیدن منافع خود شدند. آنچه در این میان باید مورد توجه قرار گیرد، این است که منافع مشروع اروپا نمی تواند نافی منافع امنیتی و حقوق مشروع ایران باشد. همان گونه که انگلیس بر اساس برداشت خود از منافع ملی، نفتکش منتسب به روسیه را در آب های مانش متوقف می کند، نمی توان انتظار داشت ایران نسبت به ابزارهای مشروع خود در دفاع از منافع ملی و امنیتی کشور بی تفاوت بماند.

از این منظر، اروپا باید مراقب باشد که حمایت از توافق را به مجموعه ای از مطالبات یک طرفه تقلیل ندهد. اگر طرف های اروپایی توافق ایران و آمریکا را فقط از دریچه نگرانی های امنیتی خود، ادعاهای هسته ای غرب یا موضوعاتی مانند کشتیرانی ببینند، فرصت شکل گرفته تضعیف خواهد شد. حمایت واقعی از دیپلماسی مستلزم آن است که اروپا به حقوق مشروع ایران، آثار مخرب تحریم ها و ضرورت ایجاد منافع ملموس برای همه طرف ها نیز توجه کند.

این همان نقطه ای است که قدرت هنجاری اروپا می تواند معنا پیدا کند. اروپا اگر خود را مدافع حقوق بین الملل و چندجانبه گرایی می داند، باید از توافق تازه برای بازسازی اعتماد، کاهش فشارهای غیرقانونی و ایجاد محیطی مساعد برای اجرای تعهدات استفاده کند.

چنین نقشی نه به معنای نادیده گرفتن اختلافات است و نه چشم پوشی از پیچیدگی های پرونده ایران، بلکه به معنای آن است که اروپا بپذیرد توافق ها در فضای فشار، تهدید و بی اعتمادی پایدار نمی مانند.

تجربه برجام نشان داد که توافق بدون منافع اقتصادی ملموس، در برابر فشارهای سیاسی آسیب پذیر می شود. همان گونه که ایران بارها تأکید کرده است، دیپلماسی زمانی معنا دارد که حقوق طرف ها رعایت شود و تعهدات، توازن واقعی داشته باشد.

اگر اروپا می خواهد این بار نقش سازنده تری ایفا کند، باید از تجربه های گذشته درس بگیرد و به جای اقدامات محدود و نمایشی، برای ایجاد مسیرهای واقعی حمایت از توافق تلاش کند.

حمایت از توافق ایران و آمریکا نباید فقط در قالب بیانیه های مثبت باقی بماند، بلکه باید در کاهش فضای فشار، تشویق همکاری اقتصادی، پرهیز از سیاسی سازی نهادهای بین المللی و فراهم سازی شرایط اجرای متوازن تعهدات خود را نشان دهد.

در چنین شرایطی، اتحادیه اروپا و دولت های اروپایی می توانند با فعال کردن دیپلماسی چندلایه، از ظرفیت خود در گروه هفت، شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی، شورای امنیت سازمان ملل و سازوکارهای اقتصادی منطقه ای استفاده کنند تا توافق ایران و آمریکا به روندی پایدارتر تبدیل شود.

توافق ایران و آمریکا، اگرچه میان دو طرف اصلی شکل گرفته، اما پیامدهای آن برای امنیت، اقتصاد و دیپلماسی جهانی گسترده است. اروپا در چنین مقطعی می تواند یا به بازیگری حاشیه ای تبدیل شود که فقط پس از وقوع تحولات بیانیه صادر می کند، یا از ظرفیت هنجاری و ائتلاف ساز خود برای جهت دادن به فضای پساتوافق بهره ببرد.

انتخاب دوم، هم به سود اروپا است و هم به سود دیپلماسی. اروپا می تواند با حمایت عملی از توافق ایران و آمریکا، به کاهش تنش، تقویت ثبات منطقه ای، بازسازی اعتماد و گشایش تدریجی در روابط با ایران کمک کند. این همان جایی است که قدرت هنجاری اروپا باید از سطح ادعا فراتر رود و در خدمت یک هدف روشن قرار گیرد: حمایت از دیپلماسی و ایجاد فضای مثبت برای اجرای توافق.