بحران هرمز قواعد تجارت جهانی نفت را دگرگون کرد؛ تا جایی که آمریکا برای حفظ جریان صادرات نفت خلیج فارس به روش هایی متوسل شد که سال ها به ایران نسبت می داد؛ از انتقال کشتی به کشتی گرفته تا تردد نفتکش های خاموش. تحولی که آسیب پذیری زنجیره تامین انرژی را نمایان کرد.

به گزارش دنیای اقتصاد، جنگ آمریکا علیه ایران طی ماه های گذشته تنها به رویارویی نظامی میان دو کشور محدود نمانده، بلکه به بازتعریف برخی از قواعد سنتی تجارت جهانی انرژی نیز منجر شده است. تنش هرمز، اختلال در زنجیره های تامین نفت و تلاش بازیگران مختلف برای حفظ جریان صادرات، بازار جهانی انرژی را وارد مرحله ای کم سابقه کرده است.

در این میان، تازه ترین گزارش ها از یک تحول قابل توجه پرده برمی دارد؛ ایالات متحده برای جلوگیری از توقف صادرات نفت خلیج فارس، به روشی روی آورده است که سال ها به عنوان یکی از شناخته شده ترین تاکتیک های ایران برای دور زدن محدودیت ها و حفظ جریان صادرات نفت شناخته می شد. استفاده از انتقال کشتی به کشتی، حرکت نفتکش های خاموش و شبکه های غیرشفاف جابه جایی محموله ها اکنون نه تنها در تجارت نفت ایران، بلکه در عملیات مورد حمایت واشنگتن نیز مشاهده می شود.

موضوعی که از نگاه بسیاری از ناظران، یکی از بزرگ ترین تناقض های ژئوپلیتیک بحران هرمز به شمار می رود؛ جایی که آمریکا برای حفظ جریان انرژی جهانی ناچار شده از همان ابزارهایی استفاده کند که سال ها آنها را نشانه تجارت نفت در سایه و دور زدن قواعد بازار می دانست.

بر اساس گزارش رویترز، ارتش آمریکا از اوایل ماه مه (45 روز گذشته) عملیاتی گسترده را در حاشیه تنگه هرمز آغاز کرده که هدف آن انتقال نفت تولیدکنندگان خلیج فارس به بازارهای جهانی از مسیرهای غیرمتعارف است. در این عملیات، نفتکش های کوچک تر پس از عبور از مسیرهای پرریسک هرمز، محموله های خود را در آب های نزدیک فجیره امارات و بندر صحار عمان به نفتکش های غول پیکر منتقل می کنند تا این کشتی ها راهی بازارهای مصرف شوند. داده های ماهواره ای و اطلاعات کشتیرانی نشان می دهد تاکنون دست کم 92کشتی در این شبکه انتقال مشارکت داشته اند.

اهمیت این موضوع زمانی آشکارتر می شود که بدانیم بخش قابل توجهی از نفتکش های درگیر در این عملیات با خاموش کردن سامانه شناسایی خودکار (AIS) و کاهش علائم نوری حرکت کرده اند؛ روشی که سال ها به عنوان یکی از ابزارهای ایران برای کاهش قابلیت رهگیری محموله های نفتی شناخته می شد. اکنون همان الگو در مقیاسی بسیار بزرگ تر و با مدیریت مستقیم نیروهای آمریکایی به کار گرفته شده است.

طبق این گزارش، نفتکش ها پیش از رسیدن به هرمز در نقاط از پیش تعیین شده تجمع می کنند و سپس با فاصله زمانی مشخص وارد مسیر می شوند. پس از عبور از منطقه مورد نظر، در نزدیکی آب های عمان در کنار نفتکش های بسیار بزرگ (VLCC) پهلو می گیرند و عملیات انتقال نفت آغاز می شود؛ فرآیندی که بین 24 تا 40 ساعت زمان می برد.

پس از تخلیه بار، کشتی های کوچک تر مجددا برای دریافت محموله جدید به داخل خلیج فارس بازمی گردند. هدایت این عملیات نیز صرفا به ناوهای نظامی محدود نبوده است. رویترز به نقل از منابع آگاه گزارش داده که پهپادهای هوایی، شناورهای بدون سرنشین و بالگردهای نظامی برای هدایت و حفاظت از کاروان های نفتی مورد استفاده قرار گرفته اند. حتی بالگرد آپاچی آمریکایی که در نهم ژوئن هدف حمله قرار گرفت و سقوط کرد، بنا بر برخی گزارش ها در همین ماموریت حضور داشته است. هرچند مقام های آمریکایی نقش دقیق این بالگرد در عملیات را تایید نکرده اند.

این تحول در شرایطی رخ می دهد که بسته شدن عملی تنگه هرمز طی ماه های گذشته بزرگ ترین اختلال عرضه انرژی در تاریخ معاصر را رقم زده است. پیش از آغاز جنگ، حدود یک پنجم نفت جهان و بخش قابل توجهی از تجارت LNG از این آبراه عبور می کرد. محدود شدن تردد کشتی ها باعث شد میلیون ها بشکه نفت و فرآورده های نفتی از بازار حذف شود و فشار تورمی شدیدی بر اقتصادهای واردکننده انرژی وارد آید. در این میان، ایران نیز همزمان سازوکار مستقل خود را برای مدیریت عبور کشتی ها در هرمز ایجاد کرده بود.

گزارش های پیشین رویترز نشان می دهد تهران با استفاده از ایستگاه های کنترلی دریایی، توافق های دوجانبه و مسیرهای مشخص شده، بخشی از تردد نفتکش ها را مدیریت می کرد. اکنون در سوی دیگر آبراه، آمریکا نیز شبکه موازی خود را برای انتقال نفت راه اندازی کرده است؛ وضعیتی که عملا هرمز را به صحنه رقابت دو مدل متفاوت مدیریت جریان انرژی تبدیل کرده بود. با وجود موفقیت نسبی این عملیات، کارشناسان معتقدند این روش نمی تواند جایگزین دائمی عبور عادی کشتی ها از هرمز باشد.

انتقال کشتی به کشتی هزینه های حمل ونقل را افزایش می دهد، زمان تحویل محموله ها را طولانی تر می کند و ریسک های عملیاتی و زیست محیطی بیشتری به همراه دارد. علاوه بر این، هرگونه تشدید تنش نظامی می تواند کل این شبکه را با اختلال مواجه کند. برخی تحلیلگران معتقدند مهم ترین پیام این رویداد نه در حجم نفت جابه جا شده، بلکه در تغییر رفتار واشنگتن نهفته است.

آمریکا که سال ها انتقال کشتی به کشتی، خاموش کردن سامانه های رهگیری و حرکت نفتکش های تاریک را به عنوان بخشی از راهبرد ایران برای دور زدن تحریم ها معرفی می کرد، اکنون خود برای حفظ جریان صادرات نفت متحدانش به همان ابزارها متوسل شده است. هرچند توافق اولیه تهران و واشنگتن برای بازگشایی تدریجی تنگه هرمز می تواند به مرور از اهمیت این عملیات بکاهد، اما تجربه ماه های اخیر احتمالا برای سال ها در حافظه بازار انرژی باقی خواهد ماند.