نام نی که می آید، نمی توان از حسن کسایی یاد نکرد. درحقیقت ساز نی با نام او گره خورده است. کسایی فردی است که در سال 1329 برای اولین بار نی را به ارکستر برد. در سال 1346 فعالیتش جنبه بین المللی پیدا کرد و تا سال 1356، برنامه های متعددی برگزار کرد و با نوازندگان بزرگ جهان از جمله راوی شانکار، شاران رانی و بسم الله خان، دیدارهایی کرد.

به گزارش ایسنا، او آخرین برنامه رسمی خود را پس از انقلاب در رادیو ایران با همکاری جلیل شهناز، محمدرضا شجریان و جهانگیر ملک اجرا کرد. در ابتدای دهه شصت برای یک دوره فعالیت او در رادیو متوقف شد، البته که این مسئله دائمی نبود و بعدا در سال 1370، پس از آن که کسایی در جشنواره نی نوازان تالار اندیشه شرکت کرد، فعالیت او دوباره رونق گرفت و در سال 1374، صدا و سیما مستمری برنامه های او را برقرار کرد.

کسایی در دهه شصت و در سال های دوری از صدا و سیما، فعالیتش را متوقف نکرد و به چندین کشور اروپایی سفری داشت و در آنجا به اجرای برنامه پرداخت.

حسن کسایی 25 خرداد 1391 در 84 سالگی درگذشت و در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد. اینک به بهانه چهاردهمین سالگرد درگذشت این هنرمند، به دو گفت وگو از او نگاهی خواهیم داشت.

او در یکی از این گفت وگوها که غلامحسین معتمدی انجام داد، خود را اینگونه معرفی کرده بود: بنده از 3 سالگی یک نمایشنامه ای را با پدرم رفتم دیدم از بیژن و منیژه که رستم به دربار کی کاووس رفته بود و شعر فردوسی را می خواند که می گفت چو فردا برآید بلند آفتاب / من و گرز و میدان افراسیاب ... .

فردای آن روز من این شعر را عینا برای پدرم خواندم. او تعجب کرد. خانه ما مرکز تجمع هنرمندان بود. پدر هنردوست بود. می آمدند. اکبرخان نوروزی بود که در تار، نظیر او را من در عمرم ندیدم. این آقای شهناز فعلی شاگرد اوست و او در یک مرتبه ای از نوازندگی ساز قرار داشت که خیلی اعلا بود. تاج اصفهانی و مرحوم طاهرزاده؛ خواننده های معروف ایران نیز منزل ما می آمدند و خیلی از هنرمندان دیگر مثل غلامرضا خان سارنج. بنده به مرور متوجه شدم صدایی دارم و شروع به خواندن کردم تا به سن بلوغ رسیدم و نتوانستم صدا را در تغییر حنجره حفظ کنم؛ یعنی صدا الآن هم دو دونگ هست اما چون نتوانستم صدای اوج خواندن را حفظ کنم، به یک ساز دیگر پناه بردم و آن نی بود.

با نی فعالیتم را شروع کردم و چند سالی طول کشید که به رادیو ایران آمدم. البته سه ماه نزد استاد مهدی نوایی مشق گرفتم. گوش من از کودکی به استادانی که اشاره کردم بدهکار بود اما اساس ذوق من و لبریز شدن ذوقم از صبا سرچشمه گرفته است؛ یعنی او توانسته که من را در نوازندگی در آن بحر بی کران قرار دهد. البته خودم هم ذوق داشتم ولی صبا خیلی من را جلو برد؛ یعنی نوازندگی او را به عنوان سولیست در ارکستر یا همراه با خواننده از رادیو گوش می دادم و جلو می رفتم.

اکنون که در آستانه 50 سالگی هستم، ولی برای روز پیری که نمی دانم به آن می رسم یا نه، سه تار را انتخاب کردم که اگر دندانم ریخت یا نتوانستم نی بزنم، هم آبروی گذشته ام را حفظ کنم و هم یک سازی داشته باشم که دق نکنم که با خود بگویم من هم آوازم رفت و هم نی ام، و حداقل یک جایگزین داشته باشم.

زمانی که سه تار را دست گرفتم، فکر نکنید که از مردم بابت سه تار کم فحش شنیدم، بابت نی هم بیشتر از سه تار از مردم فحش شنیدم تا کسایی شدم. اگر که گوشم به فحش و اعتراض مردم بدهکار بود هیچوقت هنری نداشتم. حالا هم ادعای هنر ندارم اما نی ای که می نوازم با اعتراض همسایگان و دوستان رو به رو بود تا به درجه ای رسید. سه تار را هم همینطور، اکنون کم کم قبول می کنند که پنجه من، گاهی، نه همیشه از روی پرده آن رد می شود.

کسایی همیشه موثرترین استاد خود را صبا معرفی می کرد؛ صبا که بسیاری از هنرمندان سرشناس به صورت مستقیم یا غیرمستقیم شاگرد او بودند. کسایی در یک گفت وگوی رادیویی درباره اینکه چگونه از صبایی که ساز اصلی اش ویولن بود آموخته، گفته بود: حتما لزوم ندارد کسی که می خواهد بخواند، پیش یک خواننده بخواند. البته این لزوم را دارد که آن کسی که می خواهد یاد دهد به علم موسیقی محیط باشد، به زبان و فرهنگ فارسی احاطه داشته باشد، به شعر خواندن و صحیح اعراب کلمات را ادا کردن وقوف داشته باشد.

اگر کسی از اول نزد استاد صحیح، زحمت کشیده و فرهیخته رفت و شروع به کار کرد، کار او خوب از آب درمی آید و دیگر نیازی به اینکه باز کنکاش کند و بتواند هنر خود را صیقلی کند، ندارد؛ زیرا صیقلی شده از نزد استاد می آید.

اما من ابتدا آواز می خواندم و بعد به نی که علاقه مند شدم، نزد استاد مرحوم مهدی نوایی سه ماه کار کردم. بعد نزد اکبرخان نوروزی و برادران شهناز و مخصوصا آقای جلیل شهناز آموختم. از بیش از 20 تا 30 استاد توانستم عصاره و شیره زیبایی ها را درک و در خودم حفظ کنم. مثلا به رادیو گوش می دادم، استاد صبا که شوشتری می زدند، مثل چیزی که حک شده باشد در مغز من، این جمله ها، فرازها و نشیب ها را ناخودآگاه می گرفتم. بنابراین این عشق و علاقه ای که از کودکی در من به وجود آمده بود، من را مثل این رودخانه زاینده رود، با خودش برد.