روزنامه خراسان در یادداشتی به صحبت های نیما شاهرخ شاهی درباره گربه ها و خرافه پرستی، پرداخت.

در بخشی از این یادداشت آمده نوشت: شاهرخ شاهی که حامی حیوانات است در این مصاحبه از آزار گربه ها و ... انتقاد کرد؛ اما بخش مربوط به برآورده شدن آرزوها توسط گربه پربازدید شد.

البته برای هر انسانی ممکن است تجربه های شخصی، رنگ خاصی از تفسیر بگیرد. رنج، بیماری و امید، ذهن ما را به سمت روایت هایی می برد که به زندگی قابلیت درک و انسجام بدهد. از این منظر، سخنان او را می توان بخشی از تجربه زیسته اش دانست که قابل نقد است اما اولویتی ندارد. اما مسئله دقیقا از جایی آغاز می شود که چنین روایتی در برابر دوربین و برای میلیون ها مخاطب بیان می شود، پس دیگر با یک تجربه شخصی طرف نیستیم.

در جامعه ای که با اضطراب های اقتصادی، درمانی و روانی دست به گریبان است، هر روایت از آرزو برآورده شدن می تواند فراتر از یک خاطره شخصی عمل کند؛ برای همین صحبت های شاهرخ شاهی مکث زیادی می طلبد.

البته پرسش اصلی این مطلب نه درباره صداقت گوینده است و نه درباره احساسات او. پرسش این است: وقتی یک چهره مشهور، با سرمایه نمادین و اعتماد عمومی، برداشتی غیرمستند را بازگو می کند، این روایت چه اثری بر ذهن جمعی می گذارد؟ آیا همچنان در قلمرو تجربه فردی باقی می ماند، یا به الگویی اجتماعی تبدیل می شود که می تواند تصمیم ها، امیدها و حتی رفتارهای دیگران را شکل دهد و پیامدهای منفی برای جامعه داشته باشد؟

پیش از آن که درباره پیامدهای چنین روایت هایی صحبت کنیم، لازم است کمی دقیق تر به خود مفهوم خرافه نگاه کنیم. در ساده ترین تعریف، خرافه زمانی شکل می گیرد که میان دو پدیده رابطه علت و معلولی برقرار شود، در حالی که چنین رابطه ای با شواهد علمی یا تجربه قابل اتکا تأیید نشده است. یعنی رخ دادن دو اتفاق در کنار هم، به این معنا گرفته می شود که یکی سبب دیگری بوده است.

برای مثال ممکن است کسی در شرایطی خاص کاری انجام دهد و بعد اتفاق خوبی برایش رخ دهد؛ ذهن انسان به طور طبیعی تمایل دارد میان این دو رویداد رابطه برقرار کند. اما بسیاری از این ارتباط ها در واقع صرفاً همزمانی اند، نه علت واقعی. در این‎جا باید به تفاوت مهمی هم اشاره کرد: خرافه با ایمان دینی یکسان نیست. در سنت های دینی، دعا، توکل و امید بخشی از رابطه انسان با خداوند تلقی می شود، اما این رابطه معمولا در کنار عقلانیت، مسئولیت فردی و تلاش معنا پیدا می کند. خرافه برعکس، اغلب به دنبال میان برهایی است که گویی بدون سازوکار روشن و بدون مسئولیت انسانی می توانند سرنوشت را تغییر دهند.

روان شناسی شناختی توضیح می دهد که چرا ذهن انسان مستعد چنین برداشت هایی است. یکی از این سازوکارها سوگیری تأییدی است؛ یعنی ما بیشتر به شواهدی توجه می کنیم که باور قبلی ما را تأیید کند و مواردی را که با آن سازگار نیست نادیده می گیریم. اگر کسی باور داشته باشد یک شیء یا موجود خاص خوش یمن است، هر اتفاق مثبتی را به آن نسبت می دهد و موارد خلاف آن را فراموش می کند. پدیده دیگر توهم کنترل است؛ احساسی که به انسان می گوید می تواند بر رخدادهایی که اساسا خارج از اختیار او هستند، تأثیر بگذارد.

اگر خرافه صرفا حاصل خطای ذهنی بود، شاید دامنه آن تا این اندازه گسترده نمی شد. اما واقعیت این است که خرافه در خلأ شکل نمی گیرد؛ بستر اجتماعی و شرایط زیستی انسان ها در تقویت یا تضعیف آن نقش تعیین کننده دارد. یکی از مهم ترین عوامل، اضطراب جمعی است. جامعه ای که با نااطمینانی اقتصادی، هزینه های سنگین درمان، بیماری های سخت و آینده ای مبهم روبه روست، بیش از هر زمان دیگری مستعد پذیرش روایت های معجزه آساست. در چنین فضایی، هر داستانی از آرزو برآورده شدن می تواند به سرعت دست به دست شود، چون دقیقا بر نقطه حساس روان جمعی دست می گذارد یعنی نیاز به امید. عامل دیگر، خستگی از پیچیدگی است.

واقعیت های علمی و پزشکی معمولا پیچیده، تدریجی و همراه با عدم قطعیت اند. درمان بیماری ممکن است ماه ها یا سال ها طول بکشد و حتی در بهترین شرایط هم تضمینی وجود نداشته باشد. در مقابل، خرافه وعده ای ساده و فوری می دهد. یک کنش کوچک، یک شیء خاص، یک آیین ساده؛ و نتیجه ای بزرگ. این سادگی برای ذهن خسته و مضطرب بسیار جذاب است.

از طرفی، خرافه گاهی راهی برای کاهش بار مسئولیت هم هست. اگر سرنوشت به نیرویی بیرونی و غیرقابل سنجش نسبت داده شود، نقش انتخاب های فردی و تصمیم های دشوار کمرنگ می شود. انسان ترجیح می دهد باور کند نیرویی بیرونی می تواند گره ها را باز کند، تا این که بپذیرد برخی مسائل نیازمند برنامه ریزی، تغییر سبک زندگی یا پذیرش واقعیت های تلخ هستند.

در جامعه امروز، سلبریتی بودن فقط به معنای شناخته شدن نیست؛ به معنای برخورداری از نوعی سرمایه اجتماعی و اقتدار نمادین است. در روان شناسی اجتماعی از اثر مرجعیت صحبت می شود؛ یعنی تمایل ما به پذیرش نظر کسانی که جایگاه برجسته تری دارند، حتی اگر آن جایگاه تخصصی در همان حوزه نباشد. یک بازیگر ممکن است در عرصه هنر صاحب تجربه باشد، اما همین شهرت می تواند به سخنان او در حوزه هایی مانند سلامت یا امور ماورایی هم وزن بدهد.

انسان ها از طریق مشاهده دیگران می آموزند، به ویژه وقتی آن دیگران محبوب و مورد توجه باشند.

به همین دلیل وقتی یک چهره شناخته شده روایتی از اثرگذاری یک حیوان یا شیء بیان می کند، این روایت به راحتی از یک تجربه شخصی فراتر می رود و می تواند به الگویی برای دیگران تبدیل شود؛ غافل از این که چه پیامدهای ناگواری می تواند برای جامعه داشته باشد که برخی از آن ها را مرور می کنیم:
تضعیف عقلانیت عمومی وقتی توضیح های غیرمستند و ماورایی به تدریج جای تحلیل علمی و منطقی را بگیرد، جامعه در درک دقیق مسائل پیچیده دچار مشکل می شود. در چنین فضایی، مرز میان واقعیت و خیال کمرنگ تر می شود.

کاهش مسئولیت پذیری خرافه اغلب این تصور را تقویت می کند که سرنوشت انسان نه حاصل انتخاب ها و تلاش های او، بلکه نتیجه نیروهای مبهم و غیرقابل سنجش است. در این نگاه، به جای برنامه ریزی، درمان علمی، آموزش یا تغییر سبک زندگی، امید به عوامل بیرونی و غیرقابل اثبات جایگزین می شود.
شیادی هر جا باورهای خرافی گسترش یافته، دیر یا زود افرادی پیدا شده اند که از اضطراب و امید مردم برای کسب سود استفاده کنند.

بی اعتمادی به نظام درمانی وقتی روایت های غیرمستند درباره درمان بیماری ها یا شفای ناگهانی رواج پیدا کند، ممکن است برخی افراد به جای مراجعه به پزشک یا پیگیری درمان علمی، به چنین مسیرهایی دل ببندند؛ مسیری که گاه می تواند پیامدهای جبران ناپذیری داشته باشد.