سعید لیلاز، تحلیلگر مسائل راهبردی و استاد دانشگاه، معتقد است تفاهم قریب الوقوع میان ایران و امریکا، برخلاف برخی روایت های انتقادی، نه نشانه عقب نشینی بلکه نتیجه توازن قوا و دستاوردی مهم برای ایران است.

به گزارش اعتماد، لیلاز در گفت وگویی تفصیلی تاکید می کند که تحولات میدانی و دیپلماتیک ماه های اخیر نشان داده ایران توانسته موقعیت خود را در برابر امریکا تثبیت کند و حتی کفه ترازوی قدرت را تا حدی به سود خود تغییر دهد. او معتقد است اگر همزمان با این تفاهم، اصلاحات در نظام حکمرانی و تقویت اقتصاد داخلی دنبال شود، ایران می تواند وارد عصر جدیدی از توسعه و ثبات شود. او در عین حال مثلث رضایت مردم و اصلاح نظام حکمرانی مدیریت بر تنگه هرمز و توان موشکی ایران را سپر ژئوپلیتیک تاثیرگذار ایران ارزیابی می کند.

درباره تفاهم قریب الوقوعی که ممکن است میان ایران و امریکا به وقوع بپیوندد، بحث های زیادی مطرح شده است. برخی آن را به معنای ترکمانچای جدید تعبیر می کنند و گروهی دیگر آن را دستاوردی مهم برای نظام سیاسی ایران می دانند. شما در میان این دو نگاه چه برداشتی از این تفاهم دارید؟

من اساسا معتقدم نفس این تفاهم یک پیروزی بزرگ برای ایران است. حتی اگر بخواهیم به تاریخ هم نگاه کنیم، باید با دقت بیشتری قضاوت کنیم. من همیشه گفته ام که حتی قرارداد ترکمانچای نیز، هر چند در شرایط شکست ایران منعقد شد، یک توافقنامه بود و نه تسلیم نامه. یعنی حتی در آن شرایط نیز طرفین در قالب یک توافق به نتیجه رسیدند، بنابراین اگر در آن دوران برای ایران شکست خورده چنین توافقی قابل تحلیل است، امروز که ایران در موقعیتی کاملا متفاوت قرار دارد، طبیعتا باید با نگاه دقیق تر و منصفانه تری به موضوع نگاه کنیم.

از نظر من کسانی که با این تفاهم مخالفت می کنند، لزوما از منظر منافع ملی به موضوع نگاه نمی کنند، بلکه بیشتر از زاویه منافع سیاسی یا گروهی خودشان موضع می گیرند. نگاه من اساسا یک نگاه ژئوپلیتیک است. پیش از این هم بارها در گفت وگوهای مختلف با خود شما گفته ام که روند تحولات جهانی به زیان ایالات متحده در حال حرکت است، زیرا جهان به تدریج از وضعیت تک قطبی فاصله می گیرد. در چنین شرایطی امریکا می داند که اگر قرار باشد تکلیف رابطه با ایران را روشن کند، باید در یک بازه زمانی محدود این کار را انجام دهد؛ در غیر این صورت در آینده قدرت مانورش کمتر خواهد شد.

به نظر من امریکایی ها به این جمع بندی رسیده اند که یا باید در 2026 تکلیف پرونده ایران را روشن کنند یا اینکه در آینده اساسا امکان چنین کاری را از دست خواهند داد. جنگ های 12 روزه و 40روزه و درگیری هایی که میان ایران، امریکا و اسراییل رخ داد نیز تا حدی در همین چارچوب قابل تحلیل است. در واقع طرف مقابل تلاش کرد ببیند آیا می تواند ایران را وادار به تسلیم کند یا نه. اما در نهایت نتوانست به اهداف خود دست پیدا کند.

یعنی شما معتقدید نتیجه میدان و دیپلماسی به نفع ایران رقم خورده است؟

بله، دقیقا همین طور است. من معتقدم هرچه زمان جلوتر می رود، تحقق اهداف امریکا در برابر ایران دشوارتر می شود. شرایط بین المللی در حال تغییر است و این تغییرات به گونه ای است که امکان تحمیل اراده به ایران کاهش می یابد. بنابراین عامل زمان در این معادله اهمیت زیادی دارد. البته یک نکته مهم را هم باید درنظر گرفت. دولت تلاش کرد در کوتاه ترین زمان ممکن به نتیجه مورد نظر برسد که یک شاهکار است. اگر قرار باشد ما مانند تجربه برجام دوباره وارد یک مسیر فرسایشی شویم و مثلا 10 سال وقت صرف کنیم برای توافقی که عملا اجرا نشود، آن وقت قطعا از زیانکاران خواهیم بود. چنین روندی می تواند آسیب های جدی به کشور وارد کند. حتی ممکن است خطر فروپاشی از درون را افزایش دهد؛ خطری که در برخی شرایط از تهدیدهای خارجی هم جدی تر است.

به همین دلیل معتقدم آنچه در این مناقشه رخ داده، تا حدی شبیه یک معجزه بزرگ بوده است. در روزهای نخست درگیری، تقریبا هیچ تحلیلگر یا نهاد بین المللی تصور نمی کرد که ایران بتواند در میدان و سپس در عرصه مذاکرات به چنین موقعیتی برسد. اما در عمل دیدیم که نتیجه متفاوت از بسیاری پیش بینی ها بود. به نظر من اکنون جای تردید جدی درباره دستاوردهای ایران وجود ندارد.

برخی می گویند ایران اساسا در این سال ها بر سر برنامه هسته ای با غرب درگیر بوده و نباید ظرفیت های غنی شده را روی میز بگذارد. شما این موضوع را چگونه می بینید؟

اگر به سابقه این پرونده نگاه کنیم، می بینیم که ایران از ابتدا ادعای هسته ای بودن به معنای نظامی نداشته است. ایران همواره گفته که به دنبال غنی سازی در سطوح پایین برای مصارف صلح آمیز است؛ مثلا در حد حدود 3.5درصد. ازسوی دیگر ایران از ابتدا طرفدار جذب سرمایه خارجی نیز بوده است. حتی در حوزه انرژی هم این رویکرد وجود داشت. ما در دهه هفتاد خورشیدی پیشنهاد می دادیم که به امریکا نفت بفروشیم و در همان سال ها نیز ایران یکی از صادرکنندگان بزرگ نفت به امریکا بود. در آن زمان بسیاری از جریان هایی که امروز منتقد و دلواپس هستند، اساسا صدایی در فضای سیاسی کشور نداشتند و مخالفت جدی هم با فروش نفت ایران به امریکا مطرح نمی شد. بنابراین باید توجه داشت که بسیاری از این مباحث ریشه در تحولات بعدی دارد.

در حال حاضر نیز ما هنوز متن دقیق تفاهم را دراختیار نداریم که بخواهیم تحلیلی ارایه کنیم. همان طور که وزیر امور خارجه نیز اشاره کرده، متن رسمی منتشر نشده است، بنابراین قضاوت قطعی درباره جزییات هنوز زود است. با این حال براساس داده های موجود و روندی که مشاهده می کنیم، می توان با درجه بالایی از اطمینان گفت که ایران در مجموع برنده اصلی این رویارویی بوده است. به نظر من حتی می توان گفت جامعه ایران حق دارد به این دستاورد افتخار کند.

شرایط اقتصادی کشور هنوز دشوار است و جنگ نیز فشارهایی به اقتصاد وارد کرده است.

بله، مشکلات اقتصادی وجود دارد و نمی توان آن را انکار کرد. تورم یکی از مهم ترین این مشکلات است. البته باید توجه داشت که بخش زیادی از تورمی که امروز مشاهده می کنیم، در واقع تورم پیش از جنگ است. آثار اقتصادی جنگ و تورم برآمده از آن معمولا با فاصله زمانی خود را نشان می دهد.

من تصور می کنم در ماه های آینده (تیر) ممکن است آثار تورم جنگ بیشتر دیده شود، اما این به معنای غیرقابل مدیریت بودن شرایط نیست. تجربه نشان داده که اگر سیاستگذاری درست انجام شود، حتی تورم ناشی از شرایط جنگی نیز قابل کنترل است. نکته مهم این است که با وجود فشارهای سنگین، زیرساخت های اصلی کشور آسیب جدی ندیده اند. ایران مدت ها تحت فشارهای گسترده و حتی نوعی محاصره اقتصادی و دریایی قرار داشت، اما ساختارهای اساسی کشور همچنان پابرجا مانده است. این موضوع نشان دهنده ظرفیت های داخلی کشور است.

به نظر شما امضای این تفاهم ایران را به چه سمت و سویی خواهد برد؟ آیا ایران از انزوا خارج می شود یا شرایط متفاوتی شکل می گیرد؟

به اعتقاد من یک حادثه مهم تاریخی در حال وقوع است. پیش بینی من این است که با امضای این تفاهم، ایران وارد دوره جدیدی خواهد شد. البته تحقق این چشم انداز به یک شرط مهم وابسته است و آن اصلاح و سامان دهی فضای داخلی است. اگر بتوانیم نظام حکمرانی را به شکل کارآمدتری سازماندهی کنیم و برخی اصلاحات ضروری را انجام دهیم، ایران می تواند جهش قابل توجهی را تجربه کند. من بارها در گفت وگو با روزنامه اعتماد از یک مثلث مهم صحبت کرده ام که برای پیشرفت کشور ضروری است. این مثلث شامل سه ضلع اصلی است: اقتصاد نیرومند (والبته تنگه هرمز)، مشروعیت مردمی و رضایت جامعه و درنهایت نیروهای مسلح قدرتمند. اگر این سه عامل به صورت هماهنگ در کنار یکدیگر قرار بگیرند، می توان گفت ایران وارد عصر تازه ای از تاریخ خود خواهد شد.

برخی گروه های سیاسی تندرو اما انتقادات جدی نسبت به این تفاهم مطرح می کنند و آن را عقب نشینی می دانند.

من شخصا هیچ عیب و نقص اساسی در چنین توافقی نمی بینم. اصولا هر توافقی نتیجه توازن قوا میان طرفین است. این یک قاعده عمومی در روابط بین الملل است. حتی در سیاست داخلی هم همین منطق وجود دارد. دموکراسی در واقع به معنای ایجاد توازن میان نیروها و طبقات اجتماعی در داخل جامعه است. در روابط بین الملل هم کشورها براساس توازن قدرت با یکدیگر تعامل می کنند. فیلسوفانی مانند توماس هابز نیز به همین موضوع اشاره کرده اند؛ اینکه کشورها همان گونه یکدیگر را تحمل می کنند که اعضای یک خانواده یا طبقات اجتماعی در یک جامعه ناچار به تحمل یکدیگر هستند. در این چارچوب، به نظر من ایران نه تنها توانسته یک توازن نسبی در برابر امریکا ایجاد کند، بلکه حتی در برخی موارد این توازن اندکی به سود ایران نیز بوده است. اگر نظام تصمیم سازی کشور حتی تصمیم بگیرد بخشی از ذخایر اورانیوم را رقیق کند یا به خارج منتقل کند، باز هم نمی توان گفت ایران بازنده این روند است. زیرا معیار اصلی، توازن کلی قدرت در این معادله است.

برخی تحلیلگران می گویند خروج اورانیوم غنی شده می تواند سپر ژئوپلیتیک ایران را تضعیف کند. نظر شما چیست؟

ایران قطعا باید سپر ژئوپلیتیک خود را حفظ کند. اما تصور من این است که نتیجه جنگ اخیر حتی وزن این سپرهای ژئوپلیتیک را افزایش داده است. امروز اگر بخواهم سپر ژئوپلیتیک ایران را توصیف کنم، آن را در 3 عنصر اصلی می بینم؛ نخست تنگه هرمز که یکی از مهم ترین نقاط ژئوپلیتیک جهان است و ایران نقش تعیین کننده ای در آن دارد. دوم، پایگاه مردمی در داخل کشور است. اگر جمهوری اسلامی بتواند این دو عامل را حفظ کند و در کنار آن توان موشکی خود را نیز تقویت کند، عملا سپر ژئوپلیتیک قدرتمندی دراختیار خواهد داشت. آنچه پیش از این بیشتر در حد نظریه مطرح می شد، در تحولات اخیر تا حد زیادی به عرصه عمل نزدیک شده است، به همین دلیل من معتقدم اتفاقی که رخ داده یک پیروزی مهم برای ایران است.در چنین شرایطی به نظر من همه جریان ها، احزاب و گروه های سیاسی باید بدون قید و شرط از تفاهمی که توسط رهبران سیاسی و نظامی کشور دنبال می شود، حمایت کنند. درنهایت آنچه اهمیت دارد منافع ملی و آینده ایران است.