محسن هاشمی رفسنجانی در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: این روزها کشورمان در حال عبور از مرحله جدیدی است که علاوه بر تهدید نظامی مستقیم، رویارویی پیچیده تری در حال تکوین است که هدف آن فرسایش جدی تر تاب آوری اقتصادی، تضعیف انسجام ملی و اجتماعی و البته کاهش ظرفیت تصمیم گیری به موقع برای کشور است. واقعیت آن است که اقتصاد ایران حتی پیش از جنگ تحمیلی و دفاع مقدس اخیر نیز با مشکلات ساختاری جدی مواجه بود. تحریم های طولانی، ناترازی های مزمن، فرسودگی زیرساخت ها، بحران شدت انرژی، رشد نقدینگی، ضعف نظام بانکی و کاهش سرمایه گذاری مولد، ظرفیت اقتصاد ملی را محدود کرده بود و اکنون فشارهای جدید این ضعف های انباشته را تشدید کرده است.

تجربه کشورهایی که در شرایط جنگی یا بحران های بزرگ قرار گرفته اند، نشان می دهد که بدون مرکز تصمیم گیری منسجم، هماهنگ و پاسخگو، امکان مدیریت موفق بحران وجود ندارد. جنگ اقتصادی نه با ساز و کارهای عادی اداری قابل اداره است و نه با پراکندگی مراکز تصمیم گیری. کشور نیازمند ساختارهایی متناسب با شرایط استثنایی، تصمیم گیری سریع و هماهنگی کامل میان دستگاه های اجرایی، اقتصادی و امنیتی است. تحولات اخیر در بازار جهانی نفت نشان می دهد که برخلاف بسیاری از پیش بینی ها، کاهش تقاضا در مقیاسی فراتر از انتظار در حال وقوع است.

برآوردهای جدید از اُفت قابل توجه مصرف روزانه نفت در سطح جهان حکایت دارد، به گونه ای که بخش مهمی از نفت عرضه شده عملا با کاهش تقاضای همزمان روبه رو شده و این موضوع توازن سنتی بازار را بر هم زده است. از سوی دیگر، نباید از یک واقعیت مهم غافل شد. در هر معادله سیاسی، برخی بازیگران از طولانی شدن وضعیت تعلیق و عدم تصمیم گیری سود می برند. در شرایط فعلی، روسیه و اسراییل ازجمله طرف هایی هستند که لابد استمرار وضعیت پرتنش و عدم دستیابی به توافق را در راستای منافع ژئوپلیتیک خود می بینند. در چنین شرایطی، ادامه مسیر کنونی به فرسایش تدریجی توان اقتصادی و کاهش قدرت چانه زنی کشور منجر خواهد شد.

تجربه سال های گذشته نیز نشان داده است که اقتصاد ایران نسبت به شوک های تورمی، کاهش درآمد ارزی و نااطمینانی های مزمن، حساسیت بالایی دارد و تأخیر در تصمیم گیری، هزینه های انباشته و گاه غیرقابل بازگشتی ایجاد می کند. در مقابل، راه حل واقع بینانه، در طراحی یک چارچوب جدید برای تعاملات بین المللی قابل جست وجو است. در این چارچوب، برخی از امکان شکل گیری یک توافق سه جانبه میان ایران، چین و امریکا سخن می گویند که می تواند بر مبنای تنظیم مجدد روابط انرژی، امنیت و دیپلماسی تعریف شود.

در چنین الگویی، پارامترهای اصلی توافق می تواند شامل کاهش مرحله ای تحریم های نفتی ایران در قالب یک برنامه توسعه محور مشخص، در برابر حل و فصل تدریجی مسائل هسته ای با نقش آفرینی میانجی گرانه چین باشد. همچنین موضوعات مرتبط با امنیت انرژی، ازجمله آزادی و ثبات در مسیرهای راهبردی حمل ونقل نفت و عبور از تنگه های حیاتی، می تواند به عنوان بخشی از بسته توافقی مورد توجه قرار بگیرد. تحقق چنین چارچوبی، نیازمند اجماع داخلی، انسجام تصمیم گیری و درک مشترک از شرایط جدید جهانی است.

تجربه نشان داده است که هرگاه تصمیم های کلان سیاست خارجی با اجماع درونی همراه بوده، امکان موفقیت و پایداری آن به مراتب افزایش یافته است. آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد، درک نسبت میان زمان و سیاست است. متاسفانه تهدیدهای امنیتی، ترورها و فشارهای خارجی در یک سال گذشته، روند تصمیم گیری را با دشواری های بی سابقه ای مواجه کرده است.

کندی تصمیم سازی که پیش تر نیز یکی از مشکلات حکمرانی در ایران بود، اکنون در برخی حوزه ها تشدید شده است. در چنین فضایی، دو رویکرد اصلی در برابر آینده کشور قابل مشاهده است. یک دیدگاه معتقد است که توافق با غرب نه ممکن است و نه مطلوب؛ زیرا رویارویی های بعدی را اجتناب ناپذیر می داند و هرگونه توافق را صرفا فرصتی برای تجدید سازمان طرف مقابل تلقی می کند.

این نگاه در برخی هشدارها، به ویژه درباره خطر تکرار تنش ها و ضرورت حفظ آمادگی ملی، واجد نکات قابل توجهی است. اما در مقابل، این رویکرد از مخاطرات اقتصادی و اجتماعی استمرار وضعیت موجود غفلت می کند. از سوی دیگر، نگاه واقع بینانه تری نیز وجود دارد که توافق را ابزاری برای کاهش فشارها، بازیابی توان اقتصادی و ایجاد فرصت برای بازسازی ظرفیت های داخلی می داند.

در این چارچوب، مذاکره و دیپلماسی به معنای نادیده گرفتن تهدیدها نیست، بلکه بخشی از راهبرد افزایش قدرت ملی محسوب می شود. در حقیقت، منافع ملی هر کشوری بر دو پایه استوار است: قدرت و تعامل.

قدرت بدون دیپلماسی، به انزوا منتهی می شود و دیپلماسی بدون قدرت نیز فاقد پشتوانه لازم است. هنر حکمرانی در ایجاد توازن میان این دو است. هرگاه یکی از این دو عنصر، دیگری را حذف کند، حرکت کشور متوقف خواهد شد. البته موفق ترین توافق ها نیز نمی توانند جایگزین اصلاحات بنیادین در داخل کشور شوند. همان گونه که تجربه دوران سازندگی پس از جنگ تحمیلی نشان داد، عبور از بحران و حرکت به سمت توسعه، بیش از هر چیز به حکمرانی کارآمد، برنامه ریزی واقع بینانه و بهره گیری از همه ظرفیت های ملی نیاز دارد.

ایران در نقطه ای حساس از تاریخ معاصر خود قرار گرفته است. نه خوش بینی ساده انگارانه راهگشاست و نه بدبینی فلج کننده. واقع بینی اقتضا می کند که تهدیدها را جدی بگیریم، اما همزمان فرصت های موجود را نیز ببینیم. کشورهایی که از بحران های بزرگ عبور کرده اند، معمولا در لحظه ای تاریخی تصمیم گرفته اند که میان استمرار فرسایش و آغاز بازسازی، راه دوم را انتخاب کنند. هدف باید ایجاد امنیت پایدار باشد.