در یک ساعتی جنوب شرقی قونیه ، یکی از هیجان انگیزترین یافته های نوسنگی کشف شده در قرن بیستم میلادی قرار دارد؛ سکونتگاه پرجمعیت چاتال هویوک (Catalhoyuk).

به گزارش ایسنا به نقل از الجزیره، چاتال هویوک که از حدود 7000 تا 6000 پیش از میلاد به مدت یک هزار سال به عنوان سکونتگاه مورد استفاده قرار گرفته است، از زمانی که در سال 1958 میلادی کشف شده، باستان شناسان را مجذوب خود کرده است. آن ها سعی کرده اند نحوه کار این جامعه را کشف کنند.

یک مطالعه ژنومیک که اخیرا در مجله ساینس منتشر شد، نشان داد که پویایی جنسیتی چاتال هویوک آن را در میان سکونتگاه های نوسنگی کشف شده تاکنون در قاره اروپا، منحصربه فرد کرده است.

این کشف حول Matrilocality (مادرتباری/ مادرسالاری) متمرکز است، به این معنا که زنان در خانه های خود باقی می ماندند، در حالی که مردان هنگام رسیدن به سن بلوغ بیشتر احتمال داشت نقل مکان کنند.

سکونتگاه

چاتال هویوک ، که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد، احتمالا نخستین شهر جهان با خوشه های ساختمانی، تولیدات کشاورزی، آیین ها و حتی تزیینات است.

امروزه، بقایای این سکونتگاه در دو تپه بزرگ قرار دارد. خانه های چاتال هویوک مستقیما روی یکدیگر ساخته شده اند. در کاوش ها حدود 18 لایه ساخت وساز کشف شده است که بر اساس آن، این نظریه مطرح شده است که ساکنان آن سطح پایینی ساختمان ها را پر می کردند، هر سازه ای بالای آن ها را تخریب می کردند و خانه های جدیدی روی آن ها می ساختند.

این دو تپه، در شرق و غرب رودخانه ای قرار دارند که اکنون خشک شده و احتمالا به دلتاهای حاصل خیز متصل بودند. تپه غربی، به جا مانده از جامعه جدیدتری است اما تپه شرقی، بقایای سکونتگاه نوسنگی است.

تخمین ها درباره جمعیت چاتال هویوک متفاوت است، اما باستان شناسان به این نتیجه رسیده اند که جمعیت آن احتمالا با نقل مکان مردم به آن، یا تَرک آن در طول زمان، نوسان داشته است و در دوره های اوج سکونت به 3,500 تا 8,000 نفر می رسیده است.

خوشه های مسکونی آنقدر فشرده بودند که هیچ خیابان یا درِ جلویی وجود نداشت. در عوض، ساکنان احتمالا از روی پشت بام ها که به عنوان راهرو و فضاهای تجمع عمل می کردند، از یک ساختمان به ساختمان دیگر می رفتند.

ساکنان برای ورود به خانه هایشان، از دریچه های سقفی که به اجاق خانه منتهی می شد، پایین می رفتند.

در بسیاری از این ساختمان ها، سکوهایی از جنس گِل قرار داشت که ساکنان اولیه چاتال هوتوک ، مردگان خود را زیر آن ها و در زیر کف خانه ها دفن می کردند.

در ابتدا به نظر نمی رسید چاتال هویوک دارای ساختمان هایی باشد که به وضوح برای عبادت یا حکومت باشد، یا متعلق به افراد ثروتمندتر و قدرتمندتر باشد. با این حال، برخی از ساختمان ها با نقاشی های دیواری پیچیده، و نیمکت ها یا سکوهای مرتفع گچ کاری شده و بیشتر تزیین شده بودند. این ساختمان ها که تزیینات بیشتری داشتند، عموما تعداد بیشتری قبر در زیر کف خود داشتند. همه مردگان در یک مکان با یکدیگر مرتبط نبودند و از این رو معمایی ایجاد شد که باستان شناسان هنوز آن را حل نکرده اند.

نشانه هایی از یک جامعه مادرسالاری

نویسندگان پژوهش ژنومی مذکور، 395 اسکلت کشف شده در کف خانه ها را بررسی کردند و اشیایی را که همراه مردگان دفن شده بود نیز تحلیل کردند.

این بررسی آن ها را به این نتیجه رساند که چاتال هویوک احتمالا جامعه ای مادرتبار یا مادرسالار (Matrilineal) بوده است که یعنی نسبت، خویشاوندی و تبار از طریق مادران تعیین و منتقل می شد. همچنین به نظر می رسد این جامعه مادرمکانی (Matrilocal) نیز بود، که یعنی زنان پس از ازدواج در محل زندگی خود باقی می ماندند و مردان به محل زندگی آن ها و یا خانواده زن می پیوستند.

اگرچه هیچ مدرکی از مالکیت خصوصی اموال وجود نداشت، اما زنان معمولا برای نسل های متوالی در یک محل سکونت می کردند، در حالی که مردان به آن خانه ها وارد می شدند یا از آن ها خارج می شدند.

پژوهشگران با بررسی روابط میان گروه های اسکلت هایی که در کنار یکدیگر دفن شده بودند، دریافتند که این افراد بیشتر از طریق خط مادری (Matrilocality) با هم خویشاوند بوده اند. همچنین به نظر می رسید فرزندان دختر پیوند خود را با خانه های خانواده خود حفظ می کردند، درحالی که مردان بالغ احتمالا محل زندگی خانواده خود را ترک می کردند.

یکی دیگر از یافته هایی که اهمیت زنان را در آن جامعه نشان می دهد، به هدایای خاکسپاری یعنی اشیایی مانند مُهره ها، آویزها و زیورآلاتی که همراه متوفی دفن می شدند و اغلب روی مچ دست یا مچ پا قرار داشتند، مربوط می شود.

در چاتال هویوک ، دختران کم سن وسال، حتی نوزادان دختر، تا پنج برابر بیشتر از پسران چنین اشیایی دریافت می کردند.

بیشتر جوامع نوسنگی اروپا و سایر مناطق که تاکنون از نظر ژنتیکی مطالعه شده اند، الگوهای پدرمکانی (Patrilocal) و پدرتباری (Patrilineal) را نشان می دهند که الگوهایی هستند که پیش زمینه ساختارهای مردسالارانه تلقی می شوند.

چندین متفکر قرن نوزدهم میلادی، از جمله Johann Jakob Bachofen و Lewis Henry Morgan، استدلال کرده بودند که جوامع مادرتبار پیش از جوامع پدرتبار وجود داشته اند و مرحله ای ابتدایی تر از تکامل اجتماعی را بازتاب می داده اند.

ایان هادر (Ian Hodder)، که بیش از 20 سال مدیریت کاوش های چاتال هوتوک را بر عهده داشت، در گفت وگو با الجزیره گفت که مادرتباری در چاتال هویوک به معنای بدرفتاری با مردان نبوده است و شواهد محکمی از برابری اجتماعی در این جامعه وجود دارد.

هادر ، استاد باستان شناسی دانشگاه Koc در استانبول و استاد بازنشسته دانشگاه استنفورد، همچنین گفت که مطالعات پیشین، بقایای انسانی با استفاده از تحلیل ایزوتوپی رژیم غذایی زنان و مردان را بررسی کرده و هیچ تفاوتی میان آن ها نیافته بودند.

یکی دیگر از ویژگی های غیرمعمول چاتال هوتوک این است که در طول قرن ها حیات این جامعه زن محور، تقریبا هیچ نشانه ای از خشونت سازمان یافته دیده نمی شود.

امروزه در نقاط مختلف جهان از جمله در میان قوم موسو در چین، قوم Minangkabau در اندونزی و قوم Khasi در هند، برخی فرهنگ های مادرتبار همچنان وجود دارند.

قوم موسو هم جوامع مادرتبار و هم پدرتبار دارد. یک مطالعه نشان داده است که زنان در جامعه مادرتبار موسو از سلامت جسمانی بهتری نسبت به زنان در جامعه پدرتبار برخوردارند، در حالی که وضعیت سلامت مردان در هر دو جامعه تقریبا یکسان است.