ماجرای جنگ ایران و آمریکا، برخلاف همه پیش بینی های معمول، منحنی غیرخطی را طی کرد. آنچه با یک جنگ محدود 12 روزه با ترورهای گسترده و تمرکز بر حملات سخت در پایتخت آغاز شد و سپس به درگیری 40روزه در خشکی و دریا و جنگی تمام عیار انجامید، سرانجام در یک جنگ یک روزه با هدف قرارگرفتن زیرساخت های حیاتی از جمله آب شرب غیرنظامیان در روستای بمانی شهرستان سیریک، به اوج خود رسید.

به گزارش شرق، اوجی که نه با پیروزی نظامی، که با امضای یک تفاهم نامه در ژنو فروکش خواهد کرد. روایت رسمی از زبان سخنگوی وزارت امور خارجه ایران حاکی از آن است که کلیات تفاهم نامه پایان جنگ تقریبا نهایی شده و اکنون در انتظار رأی نهایی نهادهای تصمیم گیر در تهران است. اما آنچه این توافق را از منظر راهبردی متمایز می کند، نه خود متن، که چگونگی رسیدن به آن است؛ سه مرحله جنگ و در نهایت یک آتش بس 60روزه که بهانه آن آزادسازی بخشی از منابع بلوکه شده و گشایش تنگه هرمز و پایان حصر دریایی ایران عنوان شده است. درحالی که رسانه های آمریکایی روز پنجشنبه از ادامه حملات در شب های پیش رو خبر می دادند و ترامپ بار دیگر تهدید به حملات سخت و نابودی ایران را بر زبان راند، خبر توافق و آتش بس 60روزه منتشر شد. آنچه این تناقض را توضیح می دهد، گزارش هایی از مذاکرات فشرده هیئت قطری در تهران است.

هیئت قطری که چهارشنبه وارد تهران شده بود، تا ساعت پنج صبح پنجشنبه موفق شد با تماس های مستقیم با کاخ سفید، متن تفاهم فعلی را نهایی کند. به عبارت دقیق تر، همه تهدیدهای لفظی ترامپ در روز پنجشنبه در حالی انجام می شد که متن توافق در سحرگاه همان روز به تفاهم اولیه رسیده بود. تحلیلگران این رفتار ترامپ را تلاشی برای روایت سازی پیروزی ارزیابی می کنند؛ او می خواست پایان جنگ را نه نتیجه دیپلماسی فشرده، که محصول تهدید نظامی خود معرفی کند؛ آن هم دقیقا در شرایطی که آمریکا متهم به جنایت جنگی در ایران شده و این روایت رسانه های غربی از حملات جنگ یک روزه اخیر است که پرده از جنایت جنگی ترامپ برمی دارد.

حمله چهارشنبه 10ژوئن به تأسیسات ذخیره آب در روستای بمانی، در فاصله دو مایلی تنگه هرمز، نقطه عطفی در ادامه جنگ طلبی های ترامپ بود. به گزارش گاردین، کارشناسان نظامی و حقوقی پس از بررسی گزارش های رسانه ای و شواهد تصویری، اظهار کردند این حملات می تواند جنایت جنگی محسوب شود. برایان فینوکاین، وکیل سابق وزارت خارجه آمریکا تأکید کرد: هدف یا نظامی است یا غیرنظامی؛ حمله به یکی قانونی است، حمله به دیگری جنایت جنگی است .

سناتور تیم کین از ویرجینیا نیز در واکنشی بی سابقه گفت: ایران در حال حاضر یکی از کشورهای جهان با بیشترین تنش آبی است و ما در اواسط تابستان هستیم. قطع آب برای غیرنظامیان ویرانگر خواهد بود . نیویورک تایمز نیز گزارش داد هدف قراردادن عمدی زیرساخت های غیرنظامی مصداق بارز جنایت جنگی است. قطعات بمب های بی خانمان

39-GBU که در محل حادثه یافت شد، آمریکایی بودن آنها را تأیید می کرد.

بنابراین ترامپ نه پیروز جنگ، که در نهایت یک جنایتکار جنگی به دنبال راه فرار از خلیج فارس است که در جنگ تمام عیار 40 روزه به خوبی متوجه شد دستاوردی نظامی نصیبش نخواهد شد و فقط به دنبال تصویری پوشالی برای نمایش پیروزی خود است.

متن تفاهم نامه ای که قرار است یکشنبه آینده هم زمان با تولد 79سالگی دونالد ترامپ در ژنو به امضا برسد، براساس گزارش خبرگزاری دولت ایران، دارای هفت بند کلیدی است:

1. پرونده هسته ای بدون تعهد جدید: در شرایط فعلی هیچ توافقی بر سر برنامه هسته ای انجام نمی شود. ایران هیچ تعهد جدیدی نمی دهد و چارچوب برنامه صلح آمیز دست نخورده باقی می ماند. هرگونه مذاکره هسته ای به دوره 60روزه پس از امضای تفاهم احاله شده و حق غنی سازی و باقی ماندن مواد غنی شده نزد ایران، خط قرمز تهران خواهد بود.

2. تنگه هرمز در انحصار کشورهای ساحلی: برخلاف برخی ادعاها، ایران هیچ تعهدی درباره واگذاری مدیریت تنگه هرمز نمی دهد. تنها موضوع مورد اشاره، عادی شدن عبور و مرور در صورت پایان جنگ و رفع محاصره غیرقانونی است. آمریکا اساسا هیچ نقشی در آینده مدیریت تنگه هرمز نخواهد داشت و ایران این موضوع را مستقیم با عمان حل وفصل می کند.

البته باید توجه داشت منابع آمریکایی در یک روز گذشته بارها از بازشدن بلافاصله تنگه هرمز هم زمان با امضای توافقنامه سخن گفته و بر ادامه محاصره تأکید داشته اند، بنابراین سازوکار بازشدن تنگه و پایان محاصره غیرقانونی هنوز روایت دقیق رسانه ای ندارد .

3. پایان جنگ در همه جبهه ها: نام لبنان به عنوان بخشی از توافق پایان جنگ در متن آمده و آمریکا متعهد شده اسراییل را وادار به پایان جنگ در لبنان کند. در متن تفاهم نامه عبارت تمدید آتش بس وجود ندارد و متن خواهان پایان قاطع جنگ در تمام جبهه هاست.

4. آزادسازی دارایی های بلوکه شده: تهران تضمین های روشنی برای آزادی دارایی ها براساس سازوکار مورد نظر خود دریافت کرده است. براساس برنامه، بخشی از دارایی ها (احتمالا شش میلیارد دلار در قطر) بلافاصله و بقیه به تدریج در طول مذاکرات 60روزه آزاد خواهد شد.

بازهم نمی توان خوش بین بود پول های ایران به طور مستقیم در اختیار کشور قرار گیرد و باید منتظر متن نهایی ماند و دید به جز پول ایران در قطر که در دولت سیزدهم بارها آزاد شده بود، این بار به طور واقعی در اختیار ایران قرار خواهد گرفت. البته برخی منابع گفته اند در حقیقت قطر برای پیش برد مذاکرات شش میلیارد دلار وام به ایران خواهد داد و بعد از تعریف سازوکار آزادی پول های ایران مرحله بازگرداندن وام مشخص خواهد شد .

5. غرامت جنگ: موضوع خسارات وارده به ایران در حملات نظامی آمریکا و اسراییل در تفاهم نامه ذکر شده و سازوکار اجرایی آن در مذاکرات 60 روزه تعیین می شود.

6. تحریم ها: رفع تمام تحریم های یک جانبه آمریکا و تحریم های بین المللی، یکی از سه موضوع مذاکرات 60 روزه خواهد بود.

7. مذاکرات آینده سه محور مشخص دارد: استمرار برنامه صلح آمیز هسته ای ایران، رفع تمام تحریم ها و سازوکار جبران خسارات. هیچ موضوع دیگری (از جمله برنامه موشکی یا نیروهای نیابتی) در دستور کار نیست. بنابراین اصل مذاکرات در 60 روز بعد از توافق انجام خواهد شد تا مهم ترین موارد مورد نظر دو کشور در این فاصله زمانی حل وفصل شوند.

بعد از انتشار تعلیق حمله به ایران و انتشار احتمال توافق در ژنو، دفتر بنیامین نتانیاهو بلافاصله اعلام کرد اسراییل طرف هیچ تفاهم نامه ای با ایران نیست و در مذاکرات صلح مشارکت ندارد . با این حال، الجزیره مدعی شد ترامپ درباره پیش نویس تفاهم با نتانیاهو رایزنی کرده و نخست وزیر اسراییل از تعهد ترامپ برای گنجاندن خروج مواد غنی شده، ازبین بردن ساختارهای غنی سازی و محدودیت موشکی در توافق نهایی قدردانی کرده است؛ ادعایی که تهران قویا آن را تکذیب کرده است. از سویی دیگر، روزنامه یدیعوت آحارانوت جزییات مکالمه ای را که بین دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو صورت گرفته بود فاش کرد که در آن به تشدید تنش با ایران و حزب الله، در پرتو تلاش های آمریکا برای محدودکردن حملات، پرداخته شده است. به گزارش منابعی که روزنامه یدیعوت آحارانوت به آنها استناد کرده است، بنیامین نتانیاهو به ترامپ گفته است تمایل او برای دستیابی به توافق با ایران را درک می کند، اما تأکید کرده است اسراییل نباید قربانی هیچ تفاهم بالقوه ای با ایران شود. در این بین توافق احتمالی بین تهران و واشینگتن حامیان خود را دارد و اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان و کایا کالاس، رییس سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در تماس تلفنی از پیشرفت حاصل شده از طریق تعامل دیپلماتیک پایدار بین ایران و آمریکا استقبال کردند. رادیوی دولتی پاکستان گزارش داده دو طرف ابراز امیدواری کردند این تلاش ها به تفاهم پایدار و حل وفصل مسالمت آمیز منجر شود .

سیدعباس عراقچی و ژان نوئل بارو، وزرای امور خارجه ایران و فرانسه هم ظهر جمعه در یک تماس تلفنی راجع به آخرین وضعیت منطقه، روند تحولات دیپلماتیک با میانجیگری پاکستان و برخی از موضوعات دوجانبه گفت وگو و رایزنی کردند. وزارت امور خارجه اعلام کرد عباس عراقچی طی تماس تلفنی با ژان نوئل بارو درباره مسیر دیپلماتیک در چارچوب میانجیگری پاکستان گفت وگو کرد. همچنین دیوان امیری قطر اعلام کرد امیر قطر در تماس تلفنی با رییس جمهور آمریکا، تازه ترین تحولات مربوط به تلاش های دیپلماتیک برای کاهش تنش در منطقه را بررسی کرده است. براساس این بیانیه، تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر و دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، همچنین نتایج رایزنی ها و تفاهمات میان واشینگتن و تهران در چارچوب روند مذاکرات را که به پیشرفت در تفاهمات مطرح شده انجامیده است، بررسی کردند. دیوان امیری قطر افزود رییس جمهور آمریکا تأکید کرده است تفاهمات آمریکا و ایران با موافقت همه طرف ها و حمایت کشورهای برادر و دوست، از جمله قطر همراه بوده است. در ادامه این بیانیه آمده است ترامپ بر تداوم تلاش ها برای تکمیل اقدامات نهایی، در آستانه اعلام ترتیبات مربوط به امضای توافق، تأکید کرده است.

با امضای احتمالی تفاهم نامه در ژنو، ایران و آمریکا وارد یک دوره 60روزه می شوند. بلومبرگ به نقل از یک مقام گروه هفت تأکید کرده آنچه امضا خواهد شد، یادداشت تفاهم است، نه توافق نهایی؛ در این دوره، سه موضوع هسته ای، تحریم ها و غرامت باید حل وفصل شوند. نکته راهبردی اما اینجاست: در حالی که ایران موفق شده خطوط قرمز خود را در متن حفظ کند (به ویژه درمورد تنگه هرمز، حق غنی سازی و عدم ورود موضوعات موشکی و منطقه ای)، آمریکا نیز از طریق آزادسازی گام به گام دارایی ها و گشایش تنگه هرمز، به بخشی از اهداف خود رسیده است؛ بنابراین آنچه در این مرحله رخ داده، یک توافق نهایی نیست؛ یک تفاهم برای کنترل تنش و مدیریت بحران بوده است. اما سؤال اصلی این است: آیا اسراییل به تعهد آمریکا برای پایان جنگ در لبنان پایبند خواهد ماند و مهم تر اینکه آیا ترامپ که عملا سه مرحله جنگ را مدیریت کرد، در 60 روز آینده حاضر خواهد شد تحریم ها را به طورکامل بردارد؟ پاسخ این پرسش ها در ژنو نوشته نخواهد شد؛ در میدان سیاست و دیپلماسی دو کشور رقم خواهد خورد.

آنچه مسلم است، سخنان رییس جمهور ایران در روزهای اخیر است که انسجام و همبستگی ملی را مهم ترین سرمایه کشور خواند و تأکید کرد: نباید فرصت خدمت به دلیل نگاه های محدودکننده از افراد شایسته سلب شود . در ترجمه سیاسی این جمله، می توان نشانه ای از آمادگی تهران برای امضای تفاهم و ورود به مرحله جدیدی از تعامل با آمریکا را دید؛ مرحله ای که در آن، سه جنگ در یک سال اخیر جای خود را به 60 روز مذاکره فشرده خواهد داد تا شاید پایانی قطعی برای جنگ باشد یا همچنان در میدان خاکستری کنترل تنش باقی بمانیم تا رویارویی بعدی. به هرحال ایران ثابت کرده صلح طلب اما جنگ بلد است و اگر منافع ایران در میز مذاکره تأمین نشود، تن به تسلیم نخواهد داد، بنابراین باید از پیش داوری و قضاوت عجولانه پرهیز کرد تا نتیجه نشست ژنو مشخص شود.