با نزدیک شدن به فصل گرما، نگرانی ها درباره تکرار آتش سوزی های گسترده در جنگل ها و مراتع زاگرس بار دیگر افزایش یافته است؛ نگرانی ای که با تجربه حریق های سال های اخیر در استان های غربی کشور، رنگ بیشتری از واقعیت به خود گرفته است.

زاگرس یکی از مهم ترین رویشگاه های جنگلی ایران و زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری است؛ اکوسیستمی که طی سال های اخیر علاوه بر خشکسالی، تغییرات اقلیمی، آفات، فشارهای انسانی و بهره برداری های مختلف، بارها در معرض آتش سوزی های گسترده قرار گرفته است.

عباس محمدی، مدیر انجمن دیده بان کوهستان و کنشگر محیط زیست، توضیح می دهد: کوهستان زاگرس و همین طور جنگل های شمال از دیرباز مانند بسیاری از جنگل های دنیا با آتش سوزی مواجه بوده اند و این موضوع جدیدی نیست. آنچه جدید است، افزایش تعداد آتش سوزی ها و گستره آن ها نسبت به 30 یا 40 سال گذشته است. هم تعداد حریق ها بیشتر شده و هم وسعت مناطقی که در معرض سوختگی قرار می گیرند افزایش یافته است.

به گفته او، یکی از مهم ترین عوامل این وضعیت، گرمایش زمین است؛ پدیده ای که در کشورهای واقع در کمربند خشک جهان شدیدتر از میانگین جهانی خود را -به نسبت نیم قرن گذشته- نشان داده است.

او توضیح می دهد: بر اساس گزارش های مختلف جهانی، میانگین افزایش دما در جهان حدود یک و نیم درجه سانتی گراد برآورد می شود، اما در مناطق خشک خاورمیانه، شمال آفریقا، غرب آمریکا و استرالیا این افزایش به حدود سه درجه رسیده است. این موضوع تأثیر مستقیمی بر افزایش خطر آتش سوزی دارد.

محمدی عامل دوم را سوءمدیریت طولانی مدت در حوزه منابع طبیعی می داند و می گوید: حدود پنج دهه است که مدیریت شایسته ای بر عرصه های طبیعی کشور اعمال نشده و کنترل مؤثر دولت بر این مناطق به شدت تضعیف شده است.

به باور او این حرف صرفاً یک انتقاد نیست؛ چرا که در بسیاری از مناطق جنگلی می توان ردپای انواع مداخلات انسانی را مشاهده کرد؛ از قاچاق چوب و ورود و خروج بی ضابطه دام گرفته تا گردشگری کنترل نشده، جاده سازی، پروژه های عمرانی و ساخت وساز. این ها نشان از بی مبالاتی و عدم نظارت صحیح در عرصه محیط زیست است.

این فعال محیط زیست تأکید می کند که بخشی از آتش سوزی ها نیز با انگیزه های اقتصادی رخ می دهند؛ از تولید زغال و برداشت چوب گرفته تا تلاش برای گسترش اراضی کشاورزی.

با این حال، به باور او مهم ترین عامل انسانی، شلختگی در ورود و خروج افراد به طبیعت است: از چوپان و عشایر گرفته تا گردشگران و حتی برخی نیروهای حاضر در منطقه، بدون رعایت اصول لازم وارد عرصه های طبیعی می شوند. هنوز بسیاری از عشایر برای پخت وپز به چوب جنگلی وابسته اند، یا چوپانان با سوزاندن گون، برای دم کردن چای، آتش به پا می کنند و همین مسئله احتمال وقوع آتش سوزی را افزایش می دهد.

محمدی معتقد است خطر آتش سوزی امسال صرفاً یک هشدار یا پیش بینی نیست، بلکه نشانه های آن از همین حالا دیده می شود. او با اشاره به حریق های اخیر در استان فارس می گوید: متأسفانه همین حالا که هنوز در خردادماه هستیم، آتش سوزی ها شروع شده اند. در استان فارس چند مورد آتش سوزی بزرگ داریم و جنگل ها در حال سوختن هستند. آغاز حریق ها در روزهایی که هنوز فصل گرما به اوج خود نرسیده، نشان می دهد تابستان و حتی پاییز دشواری پیش روی جنگل ها و مراتع کشور قرار دارد. نیروهای مردمی و دستگاه های مسئول از هم اکنون درگیر مهار آتش در برخی مناطق هستند و این موضوع زنگ خطری برای ماه های آینده به شمار می رود.

محمدی اضافه می کند: بارندگی های بهاری نیز باعث رشد گسترده علف های هرز یک ساله یا همان گراس ها شده است. در برخی نقاط زاگرس اکنون می توان در میان علف هایی حرکت کرد که تا کمر انسان ارتفاع دارند. این پوشش گیاهی پس از خشک شدن، به حجم عظیمی از مواد قابل اشتعال تبدیل می شود و عملاً مانند انبار باروت عمل می کند.

محمدی درباره نقش نیروهای مردمی در مهار آتش سوزی ها می گوید: اتکای عملیات اطفای حریق به نیروهای داوطلب، پدیده ای مختص ایران نیست و در بسیاری از کشورهای جهان نیز تجربه ای شناخته شده و موفق به شمار می رود. به عنوان مثال، در استرالیا سال هاست ساختارهای گسترده ای برای سازماندهی و آموزش نیروهای مردمی ایجاد شده و بخش مهمی از مقابله با آتش سوزی های جنگلی بر عهده همین داوطلبان است. در آمریکا و کانادا نیز با وجود برخورداری از امکانات گسترده، همچنان بخش قابل توجهی از نیروهای اطفای حریق در عرصه های طبیعی را نیروهای داوطلب تشکیل می دهند.

به گفته این کنشگر محیط‎زیست، دولت ها به دو دلیل اصلی از این الگو استفاده می کنند: نخست اینکه مردم محلی معمولاً اولین کسانی هستند که وقوع آتش سوزی را مشاهده می کنند و پیش از آنکه دستگاه های دولتی از وقوع حریق مطلع شوند، با آتش روبه رو می شوند. اگر در همان ساعات اولیه اقدامی صورت نگیرد، آتش می تواند ظرف مدت کوتاهی گسترش پیدا کند و مهار آن دشوارتر شود.

دلیل دوم به ماهیت آتش سوزی های طبیعی بازمی گردد: گستردگی و قدرت آتش در عرصه های طبیعی به اندازه ای است که حتی دولت های ثروتمند نیز نمی توانند به تنهایی مسئولیت کامل مهار آن را بر عهده بگیرند. تجربیات جهانی نشان داده است که بدون مشارکت نیروهای محلی و داوطلب، مقابله مؤثر با آتش سوزی های گسترده جنگلی عملاً امکان پذیر نیست و به همین دلیل مشارکت مردم به یکی از ارکان اصلی مدیریت حریق در بسیاری از نقاط جهان تبدیل شده است.

محمدی تأکید می کند که در ایران نیز هم نیروهای مردمی و هم مأموران منابع طبیعی، محیط زیست، هلال احمر و آتش نشانی در مهار حریق ها نقش دارند و نباید نقش هیچ یک از این دو بخش را نادیده گرفت.

این کنشگر محیط زیست معتقد است یکی از برداشت های نادرست درباره آتش سوزی های جنگلی، مقایسه شرایط ایران با برخی جنگل های آمریکای شمالی است: در برخی جنگل های غرب آمریکا، آتش بخشی از چرخه طبیعی اکوسیستم محسوب می شود و حتی به جوانه زنی برخی گونه های گیاهی کمک می کند، اما در ایران چنین وضعیتی وجود ندارد. در زاگرس آتش سوزی تقریباً همیشه به معنای تخریب زیستگاه است؛ پوشش گیاهی از بین می رود، پناهگاه جانوران نابود می شود و ساختار اکولوژیک منطقه آسیب می بیند.

او هشدار می دهد که در شرایط فعلی تغییر اقلیم و فشارهای انسانی، احیای بسیاری از مناطق آسیب دیده بسیار دشوار شده است: عرصه هایی که می سوزند، اغلب در معرض انواع تجاوزها قرار می گیرند؛ از توسعه کشاورزی گرفته تا جاده سازی، معدن کاوی و ساخت وساز. به همین دلیل بسیاری از مناطقی که در سال های اخیر دچار حریق شده اند، هنوز به وضعیت طبیعی خود بازنگشته اند.

محمدی راه حل اصلی را در پیشگیری می داند و تأکید می کند که حفاظت از طبیعت نیازمند سرمایه گذاری جدی تر است.

او می گوید: تعداد محیط بانان، جنگلبانان و نیروهای حفاظتی باید افزایش پیدا کند. همچنین کشور به نیروهای آموزش دیده و متخصص برای مقابله با آتش سوزی های جنگل و مرتع نیاز دارد. هنوز در بسیاری از مناطق، مردم محلی با ابزارهای ابتدایی مانند بیل و شاخه درخت برای مهار آتش وارد عمل می شوند؛ در حالی که تجهیز نیروهای محلی به دمنده ها، لباس های ایمنی و تجهیزات استاندارد اطفای حریق هزینه چندان سنگینی ندارد. روستاییان، عشایر و نیروهای داوطلب محلی باید به صورت سازمان یافته آموزش ببینند و تجهیز شوند، زیرا نخستین کسانی هستند که وقوع آتش را تشخیص می دهند و مهم ترین نقش را در مهار آن در ساعات اولیه بر عهده دارند.

این فعال محیط زیستی هشدار می دهد که اگر ضعف های موجود در حوزه پیشگیری، آموزش و تجهیز نیروها برطرف نشود، آتش سوزی همچنان یکی از جدی ترین تهدیدها برای زاگرس باقی خواهد ماند؛ تهدیدی که نه تنها جنگل ها و مراتع، بلکه آینده یکی از مهم ترین اکوسیستم های کشور را نشانه گرفته است.