آخرین تحولات نشان می‌دهد راهبرد «صلح از طریق قدرت» که ترامپ بر آن تأکید داشت، در مواجهه با واقعیت‌های میدانی پرونده ایران با محدودیت روبه‌رو شده و نه‌تنها به تغییر رفتار تهران از مسیر فشار نظامی منجر نشده، که واشنگتن را به بازگشت به دیپلماسی سوق داده است. در ادامه این روند، پس از هفته‌ها تبادل پیام میان دو طرف، فرآیند تدوین تفاهم‌نامه پایان جنگ وارد مرحله نهایی شده است؛ به‌گونه‌ای که به گفته سخنگوی وزارت امور خارجه ایران کلیات متن تقریباً نهایی شده و در انتظار تصمیم نهادهای بالادستی در تهران قرار دارد. همزمان، جزییات منتشرشده از متن تفاهم احتمالی در خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) نشان می‌دهد دیپلماسی در کنار تحولات میدانی به‌طور موازی پیش رفته و در آن خطوط قرمز تعیین‌شده از سوی رهبر انقلاب اسلامی تحت نظارت شورای عالی امنیت ملی لحاظ شده است.

طرح دو مرحله‌ای تفاهم

به گزارش ایرنا، روند تدوین تفاهم‌نامه پایان جنگ، از پنجم اردیبهشت و همزمان با سفر سیدعباس عراقچی به اسلام‌آباد آغاز شد؛ جایی که ایران طرح دو مرحله‌ای خود را با تقدم پایان جنگ بر مذاکرات هسته‌ای ارائه کرد و این چارچوب با موافقت اصولی آمریکا روبه‌رو شد. با وجود این، بی‌اعتمادی عمیق دو طرف باعث شد متن بارها بازنویسی و مذاکرات طولانی شود. به گفته اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه بخش عمده متن نهایی شده و در مرحله پایانی قرار دارد اما اجرای آن منوط به تصمیم نهادهای ایران است. ایران در مذاکرات تلاش کرده مسیر تفسیرپذیری متن را ببندد و تضمین‌هایی از میانجی‌ها بگیرد. با توجه به تجربه بدعهدی آمریکا، نگاه ایران محتاط است و موازنه میدانی را تضمین اصلی می‌داند و بنابراین آمادگی دفاعی حفظ خواهد شد.

رعایت همه خطوط قرمز

با نزدیک شدن تفاهم‌نامه احتمالی پایان جنگ به مراحل نهایی، پرسش درباره رعایت خطوط قرمز جمهوری اسلامی بیش از گذشته مطرح شده است.  

به گزارش ایرنا، برخلاف برخی ادعاهای یک ماه اخیر، گفته می‌شود متن توافق با دقت بالا تنظیم شده تا امکان تفسیرهای متفاوت یا فرار از تعهدات برای طرف مقابل وجود نداشته باشد. 

در عین حال، هیچ‌یک از متون منتشرشده در رسانه‌ها را نمی‌توان نسخه نهایی توافق دانست؛ زیرا تا زمان پذیرش رسمی از سوی دو طرف، این متون صرفاً گمانه‌زنی رسانه‌ای تلقی می‌شوند. آنچه تاکنون از سوی منابع رسمی مورد تأکید قرار گرفته، رعایت تمامی خطوط قرمز تعیین‌شده از سوی رهبر انقلاب در چارچوب نظارت مستمر شورای عالی امنیت ملی بر روند تدوین تفاهم‌نامه است. این تحولات دیپلماتیک درحالی رخ داد که ترامپ ظهر پنجشنبه گذشته در پیامی در شبکه اجتماعی خود مدعی شد با پیشرفت مذاکرات با ایران و رسیدن آن به سطح نهایی، حملات برنامه‌ریزی‌شده علیه ایران را لغو کرده است. 

او گفت این تصمیم پس از تأیید کلیات توافق از سوی طرف‌های درگیر اتخاذ شده و افزود توافق به اجماع درباره پایان جنگ انجامیده و احتمال دارد در روزهای آینده در اروپا با حضور «جی‌دی ونس»، معاونش امضا شود.

جزییات تفاهم احتمالی

به گزارش ایرنا جزییات تفاهم نامه احتمالی ایران و آمریکا عبارتست از:

1- پرونده هسته‌ای: بر اساس چارچوب فعلی تفاهم‌نامه، موضوع هسته‌ای به مرحله پس از پایان جنگ موکول شده و ایران در متن توافق هیچ تعهد تازه‌ای نمی‌پذیرد. در این چارچوب، برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای کشور بدون تغییر باقی می‌ماند و تنها به آغاز مذاکراتی 60 روزه پس از امضای تفاهم اشاره شده است. همچنین تأکید می‌شود که گفت‌وگوهای آتی نیز در چارچوب اصول اعلامی جمهوری اسلامی، از جمله حفظ حق غنی‌سازی و تداوم نگهداری مواد غنی‌شده در داخل کشور، دنبال خواهد شد.

2- تنگه هرمز: در بخش مربوط به تنگه هرمز نیز برخلاف برخی روایت‌های رسانه‌ای آمریکایی-اسراییلی، سخنی از واگذاری مدیریت یا پذیرش نقش‌آفرینی آمریکا مطرح نیست. آنچه مورد اشاره قرار گرفته، بازگشت شرایط عادی کشتیرانی پس از پایان جنگ، رفع تهدیدها علیه کشتی‌های تجاری و تأمین امنیت دریانوردی از سوی کشورهای ساحلی است. بر همین اساس، آینده این آبراه راهبردی موضوعی منطقه‌ای تلقی شده و قرار است در چارچوب گفت‌وگوهای ایران و عمان پیگیری شود.

3- پایان جنگ در تمامی جبهه‌ها: هسته اصلی تفاهم‌نامه بر پایان کامل درگیری‌ها در سراسر منطقه استوار است. در این چارچوب، علاوه بر توقف جنگ علیه ایران، پایان جنگ در سایر جبهه‌ها از جمله لبنان نیز مورد اشاره قرار گرفته و آمریکا متعهد می‌شود برای پایان دادن به عملیات نظامی اسراییل در لبنان اقدام کند. همچنین برخلاف برخی گزارش‌ها، در متن از «تمدید آتش‌بس» سخنی به میان نیامده و تأکید بر پایان قطعی جنگ است.

4- دارایی‌های مسدودشده: آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران نیز بخشی از سازوکار پیش‌بینی‌شده در تفاهم‌نامه است. بر اساس این روایت، بخشی از این دارایی‌ها همزمان با امضای توافق آزاد خواهد شد و بخش دیگر در ادامه مذاکرات و بر پایه سازوکارهای مورد توافق طرفین در دسترس ایران قرار می‌گیرد.

5- غرامت جنگ: موضوع جبران خسارت‌های ناشی از حملات آمریکا و اسراییل نیز در متن مورد توجه قرار گرفته است. هرچند جزییات اجرایی آن به مذاکرات پس از امضای تفاهم‌نامه موکول شده اما اصل دریافت خسارت و طراحی سازوکار لازم برای تحقق آن در چارچوب توافق پیش‌بینی شده است.

6- تحریم‌ها: پرونده تحریم‌ها نیز همانند موضوع هسته‌ای به مذاکرات 60 روزه آینده ارجاع داده شده است. در نتیجه، همان‌گونه که ایران در تفاهم‌نامه تعهد هسته‌ای جدیدی نمی‌دهد، طرف مقابل نیز در متن فعلی تعهد نهایی درباره رفع تحریم‌ها ارائه نمی‌کند و تصمیم‌گیری درباره این موضوع به مذاکرات بعدی سپرده می‌شود.

7- مذاکرات آینده: بر پایه متن فعلی ایران و آمریکا پس از امضای تفاهم‌نامه وارد دوره‌ای 60 روزه از مذاکرات خواهند شد که سه محور اصلی دارد: آینده برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای ایران، رفع تحریم‌ها و سازوکار جبران خسارات جنگ. در صورت توافق در این سه حوزه، اجرای توافق نهایی به‌صورت مرحله‌ای و در جدول زمانی مشخص انجام خواهد شد. 

همزمان سخنگوی وزارت خارجه ایران تأکید کرده هرگونه جمع‌بندی درباره متن تفاهم‌نامه منوط به تأمین منافع ملت ایران است و در صورت رسیدن به نتیجه، به‌طور شفاف اعلام می‌شود.  اسماعیل بقایی همچنین گفته ایران هنوز به جمع‌بندی نهایی درباره این توافق نرسیده است.

روزنامه ایران