بعد از یک ماه و نیم تبادل پیام، به گفته اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، کلیات و متن تفاهم نامه پایان جنگ میان ایران و آمریکا تقریباً نهایی شده است و در انتظار تصمیم نهایی نهادهای تصمیم گیری در ایران است. در طول این مدت این متن دستخوش تغییرات زیادی شده است، اما استخوان بندی تفاهم ایران و آمریکا در چه چارچوبی تهیه شده است و آیا منافع ملی و خطوط قرمز آن در آن لحاظ شده است یا نه؟

به گزارش ایرنا، فرآیند بررسی طرح دو مرحله ای ایران برای پایان جنگ در تمامی جبهه های منطقه از 5 اردیبهشت و سفر سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، به اسلام آباد آغاز شد.

متن اصلی تفاهم نامه پایان جنگ بر اساس طرح 14 ماده ای ایران و در چارچوب پیشنهاد ایران برای احاله مذاکرات مرتبط با پرونده هسته ای به پس از پایان قطعی جنگ تهیه شده بود که از همان ابتدا اصول این پیشنهاد مورد پذیرش آمریکا قرار گرفت.

با وجود موافقت اصولی دو طرف بر یک چارچوب دو مرحله ای (پایان جنگ در تمامی جبهه ها در مرحله اول و مذاکره هسته ای در مرحله دوم) جزییات این تفاهم به دلیل فقدان اعتماد و سوءظن شدید طرف های درگیری به یکدیگر وارد فرآیند طولانی اصلاحات مکرر و جرح و تعدیل های چندین باره شد.

متن تفاهم نامه از روز پنج شنبه عملاً به ایستگاه نهایی نزدیک شده است. این موضوع مورد تأیید سخنگوی وزارت امور خارجه هم قرار گرفت. اسماعیل بقایی، پنج شنبه شب تأکید کرد: از لحاظ متنی، متن تقریباً و در بخش عمده خود نهایی شده است.

بقایی تصریح کرد: روند تصمیم گیری در کشور ما کاملاً روشن است؛ مراجع ذی ربط نظام باید درباره جزء به جزء متن و هرگونه تفاهم احتمالی به جمع بندی برسند. به محض آنکه به جمع بندی نهایی دست پیدا کنیم، حتماً به صورت رسمی اعلام خواهیم کرد.

به دلیل دقت مذاکره کنندگان ایرانی برای تهیه متن تفاهم نامه اولیه ای که چارچوب های اصولی مورد نظر ایران را حفظ کند، تک تک کلمات متن تفاهم نامه با دقت و وسواس فراوان مورد بررسی موشکافانه قرار گرفته اند تا زمینه عهدشکنی و فرار از بار مسئولیت را از طرف مقابل سلب کنند.

علاوه بر این، تهران در طول دوران تبادل پیام ها، برای اطمینان از اجرای برخی مفاد تفاهم نامه تضمین های معتبری نیز از برخی طرف های ثالث برای اجرای تعهدات پیش بینی شده دریافت کرده است و مذاکرات فشرده ای با تعدادی از واسطه ها و میانجی ها برای اجرای کامل تعهدات در صورت امضای تفاهم نامه پایان جنگ انجام داده است.

واضح است که صرف امضای تفاهم پایان جنگ به معنای رعایت آن از سوی طرف های آمریکایی و اسراییلی نیست. آمریکا در تمام دوره های قبل مذاکرات به شکل واضحی تعهدات خود را نقض کرده است و دو بار در طول مذاکرات با تجاوز نظامی غیرقانونی علیه ایران، به گفته وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران به دیپلماسی خیانت کرده است.

اما تضمین بنیادین و اساسی هر توافقی برای ایران، دستاوردهای دو جنگ اخیر و مقاومت پیروزمندانه ملت ایران در مقابل زورگویی های دو قدرت هسته ای در میدان است. تردیدی وجود ندارد که اگر پیروزی های ایران در میدان نبرد وجود نداشت، دولت آمریکا به تفاهم نامه پایان جنگ با شرایطی که ایران تعیین کرده است تن نمی داد. در این چارچوب قدرتمندترین تضمین اجرای این توافق قدرت نظامی و تاب آوری ملی ایرانیان است. طرف مقابل دریافته است که از طریق فشار اقتصادی، سیاسی و در مرحله آخر نظامی نمی تواند اراده ملت ایران را سست کند.

در همین راستا امضای احتمالی تفاهم نامه پایان جنگ، در سوءظن کامل به طرف مقابل و با آمادگی کامل نیروهای مسلح و مردم ایران برای مقابله با هر نوع نقض عهد و فریب انجام می شود. مقام های ایران بارها تأکید کرده اند که هیچ اعتمادی به طرف آمریکایی ندارند و امضای تفاهم نامه به معنای برطرف شدن سوءظن و کنار گذاشتن آمادگی رزمی و دفاعی کشور نیست.

بر خلاف برخی ادعاها که از سوی برخی جریان ها و فعلان سیاسی در طول قریب به یک ماه گذشته مطرح شده است، متن تفاهم نامه پایان جنگ میان ایران و آمریکا با دقت و وسواس بسیار تهیه شده است تا جای هیچگونه تفسیر به رأی و فرار از تعهدی برای طرف مقابل وجود نداشته باشد.

نکته مهم این است که تا زمان پذیرش کامل متن توسط ایران، تمامی متن های منتشر شده در رسانه ها، صرفا گمانه زنی های رسانه ای هستند و متن نهایی تلقی نمی شوند. برخی از متون منتشر شده در دو روز گذشته، هر چند برخی از اصول موجود در متن تفاهم نهایی را مورد اشاره قرار داده اند، اما به شکل گمراه کننده ای به عنوان متن نهایی نام گذاری شده اند، اما این متون فاقد اعتبار هستند. متن نهایی تفاهم نامه تا زمان پذیرش قطعی آن توسط دو طرف منتشر نخواهد شد.

تمامی خطوط قرمز تعیین شده از سوی رهبر معظم انقلاب، آیت الله سید مجتبی خامنه ای، در چارچوب نظارت مستمر شورای عالی امنیت ملی در متن مورد توجه قرار گرفته است.

خطوط کلی متن فعلی توافق در چارچوب های زیر است:

1- پرونده هسته ای: در شرایط فعلی هیچ توافقی در مورد پرونده هسته ای انجام نمی شود، ایران هیچ تعهد جدیدی نمی دهد و چارچوب برنامه صلح آمیز هسته ای ایران در پی امضای تفاهم دست نخورده باقی می ماند. بر اساس پیشنهاد اولیه ایران، هرگونه مذاکره هسته ای در مهلت 60 روزه پس از امضای تفاهم نامه انجام خواهد شد.

اشاره های گذرایی که در متن تفاهم نامه به برنامه هسته ای ایران شده است، هیچ یک تعهد جدیدی برای ایران ایجاد نمی کند و صرفاً اشاره به مذاکرات بعدی و تعهد قطعی ایران برعدم توسعه تسلیحات هسته ای بر اساس سیاست همیشگی نظام جمهوری اسلامی ایران است. تردیدی وجود ندارد که در مذاکرات 60 روزه پس از امضای تفاهم نامه نیز ایران صرفا در چارچوب اصول بنیادین مورد نظر نظام در مورد برنامه هسته ای مذاکره خواهد کرد و مسائلی مانند حق غنی سازی ایران و باقی ماندن مواد غنی شده نزد جمهوری اسلامی ایران برای قرار گرفتن در توافق نهایی مورد تاکید قرار خواهد گرفت.

2- تنگه هرمز: بر خلاف برخی ادعاهای عجیب در رسانه ها، ایران به هیچ عنوان در این متن تعهدی در مورد واگذاری مدیریت و یا بازگشت شرایط تنگه هرمز به پیش از تجاوز نظامی آمریکا و اسراییل به طرف مقابل نمی دهد. تنها موضوع مورد اشاره، عادی شدن عبور و مرور از تنگه هرمز در صورت پایان جنگ، برقراری امنیت دریانوردی توسط کشورهای ساحلی، پایان محاصره غیرقانونی و رفع تهدیدها از عبور و مرور کشتی های تجاری توسط آمریکا و اسراییل است.

بنا به خواست ایران، ایالات متحده آمریکا اساساً هیچ نقشی در آینده مدیریت تنگه هرمز نخواهد داشت و به وضوح اعلام شده است که آینده اداره تنگه هرمز بر مبنای ابتکار و پیشنهاد ایران در چارچوب یک امر مرتبط با کشورهای منطقه صورت خواهد گرفت. در این چارچوب، بحث درباره آینده تنگه هرمز، حتی در مذاکرات پس از امضای تفاهم نامه هم جایی نخواهد داشت و تهران، راسا در گفت وگو با عمان به عنوان دیگر کشور ساحلی این مساله را حل و فصل می کند.

3- پایان جنگ در تمامی جبهه ها: هدف اصلی امضای تفاهم نامه، پایان جنگ در تمامی جبهه ها در منطقه است. در این تفاهم نامه پایان جنگ علیه ایران به اضافه تمامی جبهه های دیگر منطقه به شمول لبنان مورد اشاره قرار گرفته است.

نام کشور لبنان به عنوان بخشی از توافق پایان جنگ در صورت امضای متن فعلی تفاهم نامه مورد اشاره قرار گرفته است و آمریکا تعهد می دهد که اسراییل را وادار به پایان جنگ در لبنان، کند. عبارت تمدید آتش بس در متن فعلی ذکر نشده است و اشاره به چنین عبارتی در برخی گزارش های رسانه ای نادرست است؛ متن تفاهم نامه خواهان پایان قاطع جنگ در تمام جبهه ها می شود.

4- دارایی های مسدودشده: فرآیند روشنی برای آزادی دارایی های ایران همزمان با امضای تفاهم نامه و در طول مذاکرات در نظر گرفته شده است. تهران تضمین های روشنی برای آزادی این دارایی ها بر اساس ساز و کارهای مشخص و مورد نظر تهران دریافت کرده است و در صورت تصمیم تهران به امضای تفاهم نامه پایان جنگ، بخشی از دارایی های مسدود شده بلافاصله و بقیه به تدریج در طول مذاکرات، آزاد خواهند شد.

5- غرامت جنگ: موضوع خسارات وارده به ایران در تجاوز غیرقانونی آمریکا و اسراییل، از جمله موارد مورد اشاره در تفاهم نامه است. تهران در چارچوب یک نگاه واقع بینانه و عملیاتی، ساز و کاری در نظر گرفته است که امکان دریافت خسارات از طریق آن وجود داشته باشد.

در این چارچوب ضمن تأکید بر ضرورت دریافت این خسارات در تفاهم نامه پایان جنگ، ساز و کار اجرایی آن در مذاکرات 60 روزه پس از امضای احتمالی تفاهم نامه مورد توافق قرار خواهد گرفت. درست مانند دارایی های مسدود شده، تهران تضمین های مشخصی در مورد دریافت خسارات از طرف های ثالث دریافت کرده است.

6- تحریم ها: در چارچوب خواست ایران برای رفع تمامی تحریم های وضع شده چه از سوی آمریکا و چه در چارچوب قطعنامه های بین المللی، این موضوع به صورت مشخص در مهلت 60 روزه مذاکرات هسته ای مورد بررسی قرار خواهد گرفت. همانگونه که در تفاهم نامه پایان جنگ ایران تعهد جدیدی در مورد پرونده هسته ای نمی دهد، طرف مقابل هم در تفاهم نامه در مورد پایان تحریم ها تعهد قطعی نمی دهد و تعیین تکلیف تحریم ها به پس از امضای تفاهم و مذاکرات 60 روزه احاله شده است.

7- مذاکرات آینده: در چارچوب تفاهم نامه برنامه ای برای مذاکرات 60 روزه میان ایران و آمریکا در نظر گرفته شده است که در این مهلت دو طرف برای حل و فصل 3 مساله با یکدیگر مذاکره خواهند کرد. موضوع های مورد مذاکره استمرار برنامه صلح آمیز هسته ای ایران، رفع تمامی تحریم های یکجانبه و غیرقانونی آمریکا و ساز و کار جبران خسارات وارد شده به ایران در جنگ تحمیلی خواهد بود.

هیچ موضوع دیگری در دستور کار مذاکرات قرار نخواهد داشت. بر اساس برنامه ریزی انجام شده، در صورت امضای تفاهم نامه پایان جنگ و توفیق در مذاکرات 60 روزه، توافق نهایی در یک جدول زمانی مشخص و به صورت گام به گام، در چارچوب گام های متناظر عملی خواهد شد.