به نقل از خبرگزاری خبرآنلاین از روابط عمومی خانه اندیشمندان علوم انسانی، سخنان دکتر حجت میرزایی در نشست اقتصاد ایران در سایه جنگ که توسط خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد، از دریچه توسعه ملی، نشان دهنده ابعاد عمیقِ پدیده آنتروپی و فرسایش ساختاری در بدنه حکمرانی کشور است. میرزایی به صراحت هشدار می دهد که پیوند زدن انسداد فعلی اقتصاد به تنش های نظامی اخیر، نوعی فرار از واقعیت است؛ چرا که پایداری ملی پیش از این در اثر 15 سال تحریم، چهار دوره شوک اجتماعی و فرسودگی شدید سرمایه های فیزیکی تحلیل رفته است. از منظر توسعه، نااطمینانی های ژئوپلیتیک کنونی که در 25 سال گذشته بی سابقه است، با منجمد کردن توان برنامه ریزی بلندمدت، فرآیند انباشت سرمایه را متوقف ساخته است.

میرزایی در ادامه تاکید می کند که نمودهای عینی این گسست توسعه ای در سقوط 70 درصدی صادرات پتروشیمی (به عنوان محرک ارزی) و پیش بینی هولناک نرخ فقر 40 درصدی (تخریب سرمایه انسانی) نمایان است. در این میان، نهاد دولت که باید نقش پیشران توسعه را ایفا کند، به دلیل تنزل در شاخص های حکمرانی خوب و فساد، با انجماد ظرفیت مواجه شده است. دولت برای بقای خود با تکیه بر استقراض، بخش خصوصی مولد را برون رانی کرده و ارزش دارایی های عمومی در بورس را به یک پنجم تقلیل داده است؛ وضعیتی که عملاً هرگونه سیاست بازسازی اقتصادی را در تله ی تعلیق دائمی قرار می دهد. سخنان میرزایی را در ادامه می خوانید:

نشست علمی اقتصاد ایران در سایه جنگ؛ از تئوری تا اقدام: اقتصاد پساجنگ و خروج از چرخه فرسایش، با سخنرانی دکتر حجت میرزایی اقتصاددان و عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی روز یکشنبه 17 خردادماه در بستر اسکای روم برگزار شد. این برنامه به همت گروه اقتصاد خانه اندیشمندان علوم انسانی، انجمن علمی دانشجویی توسعه اقتصادی و برنامه ریزی دانشگاه علامه طباطبایی، انجمن علمی دانشجویی اقتصاد دانشگاه شهید بهشتی و رایحه اقتصاد برگزار گردیده است.

میرزایی در ابتدا سخنان خود را اینگونه آغاز کرد: استناد به تجربه سیاست ها و اقدامات دوران جنگ هشت ساله برای حفظ تاب آوری جامعه ممکن است از جهت انباشت دانش و سرمایه انسانی مفید باشد اما این سیاست ها را نمی توان به دوران حاضر تسری داد. یکی از اصول مهم در سیاست اصلاحی این است که این سیاست ها کاملا معطوف به زمان و مکان هستند و اشتباهاتی که در سطوح جهانی در دوران موسوم به اصلاحات اقتصادی شکل گرفته به علت تعمیم یک سیاست یا چند اقدام به تمام کشورها در تمام زمان ها است.

میرزایی ادامه داد: ما تقریبا از اردیبهشت گذشته یعنی پیش از آغاز جنگ 12 روزه وارد یک دوره نااطمینانی جدید شدیم و با شروع جنگ این نااطمینانی با افزایش حداکثری ریسک اقتصادی به اوج خود رسیده است. اگر مروری سریع از سال 1390 به این سو که وارد دوره تحریمی بسیار بزرگ و عمیق شده ایم داشته باشیم، طی این 15 سال گذشته یک دوران بسیار پرحادثه را پشت سر گذاشتیم. در این دوران دو دوره تحریمی با تعداد و شدت بسیار زیاد تحریم ها داشتیم که از حیث تعداد در دنیا رتبه اول را داشت و حتی شدیدتر از تحریم های روسیه بود. اولین دوره تحریمی از سال 91 تا 94 و دومین دوره از سال 97 تا به امروز. در دو ماه گذشته این تحریم ها با محاصره دریایی تکمیل شده و عملکرد اقتصادی ایران را بسیار تحت تاثیر قرار داده است.

وی افزود: در این 15 سال به جز جنگ، چهار رویداد اعتراضی با شدت و گستردگی متفاوت و چندین حادثه مهم دیگر را از سال های 96، 98، 401 و 404 که برخی از آن ها ابعاد اجتماعی گسترده ای داشته و غم بزرگی را بر جامعه ما تحمیل کرده پشت سر گذاشتیم. نرخ تورم که به طور ساختاری و بلندمدت در سالهای پس از انقلاب حدود 15 درصد بوده پس از بازگشت تحریم ها از سال 97 تا حدود 25 درصد و در مقاطعی تا حدود 40درصد نیز افزایش پیدا کرده است.

وی ادامه داد: سایر زیرسیستم های اجتماعی و فرهنگی ایران نیز تحت تاثیر قرار گرفته است. نکته ای که باید به آن اشاره کرد این است که اگرچه اسم آتش بس روی شرایط فعلی است اما ما همچنان در میانه جنگ هستیم و اسم آتش بس چیزی از شدت اوضاع کم نخواهد کرد.

احتمال برگشت جنگ چه الان و چه در روزهای آینده باقی است و به همین دلیل هنوز نمی توان از آثار پساجنگ بر کشور صحبت کرد. ضمن اینکه هنوز نمی توانیم پیامدهای میان مدت و بلندمدت جنگ را ارزیابی کنیم؛ زیرا هنوز حتی در دوره کوتاه مدت هم نیستیم، در نتیجه داده های قابل اعتماد و قابل وثوقی نیز در اختیار نداریم. برخی از داده های ثبتی که در اختیار ما هست کمک می کند بتوانیم آثار جنگ را تنها تا حدود کمی ارزیابی کنیم.

او همچنین از مشخص نبودن پیامدهای جنگ بر مشاغل گفت: جنگ در مناطق گردشگری نیز آثار قابل توجهی بر جای گذاشته است. حتی در برخی مناطق که مستقیما در معرض جنگ نبودند، بخش گردشگری و بسیاری از زیربخش های خدماتی آن ها از جنگ بسیار متاثر شده اند. برخی از داده های رسمی هنوز در اختیار ما قرار نگرفته است به عنوان مثال اینکه چه تعداد از مردم بیکار شده اند با سامانه های تامین اجتماعی قابل محاسبه نیست. لیست بیمه بنگاه ها تا سی و یکم ماه بعد وصول می شود و ممکن است برخی بنگاه ها با یک ماه تاخیر و با پرداخت جریمه دیرکرد لیست خود را ارائه دهند. الزاما وجود قراردادهای کار حاکی از تداوم وضعیت اشتغال نیست، بلکه بر اساس اصول انسانی ممکن است بنگاه ها یک تا دوماه قراردادهارا تمدید کنند و به نیروی کار مهلت بدهند. گاهی برخی بنگاه ها قراردادها را از وضعیت اشتغال کامل به اشتغال پاره وقت تقلیل داده و ساعات فعالیت را کاهش می دهند. این موارد مانع از آن می شود که بتوانیم تصویر درستی از آثار و پیامدهای جنگ ارائه دهیم.

میرزایی درمورد افزایش نرخ بیکاری عنوان کرد: مسئله اشتغال و افزایش نرخ بیکاری خصوصا بیکاری دانش آموختگان و جوانان، از موضوعاتی است که در گزارشات سازمان های بین المللی به طور جدی مورد توجه قرار گرفته است. نرخ بیکاری در استان های کمتر توسعه یافته در نواحی غرب و جنوب شرقی کشور بسیار بیشتر از سایر مناطق است. پیشبینی شده بود اقتصاد کشور ما در سال 404 با 2 میلیون فقیر جدید و در سال 405 با 3 میلیون فقیر جدید مواجه شود. در برآوردهای جدید و اولیه براساس رویدادهای 28 روز اول جنگ، جمعیت زیر خط فقر از حیث نسبت به جمعیت کل، برآورد شده است که تا 40 درصد افزایش پیدا خواهد کرد. آثار تورم شدید و به ویژه ساختار این تورم (از جمله 130 درصدی خوراکی ها و تورم بالا در استانهای کم توسعه) و فشار مضاعفی که بر دهکهای پایین درآمدی وارد می کند احتمال وقوع فقر را خیلی بیشتر از این برآوردها نشان می دهد.

او درمورد محاصره دریایی ایران توسط آمریکا گفت: از پیامدهای این محاصره می توان به پایین آمدن سطح معاملات دریایی ما و همچنین اختلال در واردات و صادرات پتروشیمی اشاره کرد. ما به طور متوسط حدودا ماهی 1 دهم میلیارد دلار صادرات محصولات پتروشیمی داشتیم که طی 2 ماه گذشته 70 درصد این صادرات از بین رفته است و اینکه این محاصره دریایی تا چه زمانی ادامه خواهد یافت به شدت محاسبات ما را تحت تأثیر قرار داده است. همچنین یکی دیگر از مسائلی که باید به آن توجه کرد مدت زمانی است که باید به بازسازی بنگاه های آسیب دیده اختصاص داد.

او افزود: اقتصاد ایران پس از جنگ بسیار ضعیف، شکننده و آسیب پذیر شده است. ما دو سال پیش از جنگ نیز دو شک عظیم اقتصادی را متحمل شدیم، اول شوک گرانی حامل های انرژی و دیگری اپیدمی کرونا. همزمانی بحران کرونا با تحریم ها از سال 97 به این سو باعث افزایش نرخ فقر شد. البته به جز مقطع اخیر، در مقاطعی دیگر و شوک ارزی سال 401 در دولت سیزدهم نیز با افزایش تورم مواجه بودیم.

میرزایی هشدار داد: اگر محاصره دریایی همچنان ادامه پیدا کند و وضعیت منابع ارزی و تجارت خارجی ما با این محدودیت ها مواجه باشد، ممکن است تاب آوری بنگاه ها و همچنین خانوارها به شدت کاهش یابد. ریسک ژئوپلیتیک در دوران جنگ و مهم تر از آن، نااطمینانی های بزرگی که با آن مواجه هستیم به بالاترین سطح خود در 25 سال اخیر رسیده است به طوری که می توان گفت پیش از جنگ اول و دوم خلیج فارس ما هیچگاه با چنین ریسک های عظیمی مواجه نبوده ایم. اگرچه جنگ روسیه و اوکراین بر تامین غلات در جهان تاثیر گذاشته است، اما ما آسیب کمتری از آن جنگ دیدیم.

او افزود: دولت فاقد ظرفیت های لازم برای حمایت از اقشار و گروه های آسیب پذیر می باشد. گرچه سیاست پرداخت کالابرگ قابل تقدیر است اما کالاهای مشمول سبد کالابرگ از زمانی که کالابرگ برقرار شد، دست کم حدود 60 درصد افزایش قیمت داشته است و این بدین معنی است که قدرت خرید کالابرگ یک میلیون تومانی چیزی حدود 400 هزار تومان است و دولت فاقد ظرفیت های مالی لازم برای افزایش مبلغ کالابرگ می باشد.

میرزایی گفت: سرمایه های فیزیکی ما به شدت دچار فرسودگی شده است. ما نه تنها نتوانستیم سرمایه های جدید را افزایش دهیم بلکه حتی توانایی جبران فرسودگی ها را نیز نداریم.

او در پایان گفت: دولت نه تنها از لحاظ اجرایی با فرسودگی مواجه شده است بلکه منابع مالی قابل اتکای آن نیز به شدت کاهش یافته و دولت مجبور شده بر بازار بدهی ها، استقراض از نظام بانکی و استقراض از بازار سرمایه تکیه کند. این استقراض های مداوم و فزاینده از یک سو پیامدهای تورمی را در پی داشته و از سوی دیگر منجر به برون رانی بخش خصوصی گشته است. ارزش سرمایه های مردم در بازار سرمایه در ده سال اخیر به چیزی حدود یک پنجم کاهش یافته و باید در نظر داشت که 89 درصد بازار سرمایه در ایران وابسته به بخش عمومی دولتی و غیردولتی می باشد. تنزل ما در رتبه بندی فساد و رتبه بندی حکمرانی خوب، ظرفیت های اجرایی دولت را کاهش می دهد و سیاست های بازسازی اقتصادی را در حالت تعلیق نگه می دارد.