در سال های اخیر نگرانی ها درباره تأثیر تلفن های هوشمند، تبلت ها و شبکه های اجتماعی بر رشد کودکان افزایش یافته است؛ اما علم درباره این نگرانی چه می گوید؟

به نقل از سی ان ان، اگر تاکنون برای محدود کردن زمان استفاده کودکان از گوشی های هوشمند، تبلت ها یا سایر وسایل دیجیتال به دلیل قانع کننده ای نیاز داشتید، نتایج یک بررسی علمی جدید ممکن است شما را به تأمل وادارد. پژوهشگران می گویند بسیاری از آنچه در دوران کودکی و نوجوانی بر مغز انسان می گذرد، می تواند اثراتی ماندگار و گاهی غیرقابل بازگشت بر جای بگذارد؛ تأثیراتی که ممکن است شخصیت، توانایی ها و حتی محدودیت های فرد را در بزرگسالی شکل دهند.

این مقاله مروری، مجموعه ای از مطالعات موجود را بررسی کرده و به یک نتیجه مهم رسیده است: رشد مغز در سال های ابتدایی زندگی تحت تأثیر تجربه های حسی، فعالیت های بدنی، روابط اجتماعی، فرهنگ و محیط پیرامون قرار دارد و بسیاری از این تأثیرات در آینده به سادگی قابل تغییر نیستند.

پژوهشگران برای توصیف این مجموعه عوامل، اصطلاح جدیدی را معرفی کرده اند: کریتیکوم (Criticome). به گفته دکتر خولیو لیسینیو، استاد برجسته روان پزشکی در دانشگاه ایالتی نیویورک و از نویسندگان این مقاله، این نخستین بار است که چنین مفهومی نام گذاری می شود.

او توضیح می دهد مهم ترین پیام این پژوهش آن است که از زمان تولد تا حدود 25 سالگی، پنجره ای حیاتی برای رشد و شکل گیری مغز وجود دارد. آنچه در این دوره در مغز ثبت و تثبیت می شود، می تواند تا پایان عمر بر هویت و عملکرد فرد اثر بگذارد.

این یافته ها به طور طبیعی یک پرسش اساسی را مطرح می کنند: با توجه به اینکه کودکان و نوجوانان امروزی ساعت های طولانی از روز خود را صرف تماشای صفحه نمایش ها می کنند، این تجربه چه تأثیری بر رشد مغز آن ها خواهد داشت؟

خود پژوهشگران تأکید می کنند که مقاله حاضر پاسخ قطعی به این سؤال نمی دهد. برای درک دقیق اثرات بلندمدت فناوری های دیجیتال بر مغز انسان، احتمالاً به دهه ها پژوهش نیاز است. با این حال، آنان معتقدند والدین نباید منتظر نتایج نهایی این تحقیقات بمانند تا درباره عادت های دیجیتال فرزندانشان تصمیم بگیرند.

یکی از نگرانی های اصلی متخصصان این است که محتوای دیجیتال به شدت محرک است. صفحه نمایش ها در فاصله ای نزدیک به چشم قرار می گیرند و با استفاده از رنگ های درخشان، تصاویر متحرک سریع و تغییرات پی درپی صحنه ها، توجه کودکان را به خود جلب می کنند.

ملیسا گرینبرگ، روان شناس بالینی که در این تحقیق مشارکت نداشته است، می گوید پس از تجربه چنین سطحی از تحریک ذهنی، بسیاری از فعالیت های عادی زندگی برای کودکان کسل کننده به نظر می رسد. به گفته او، کودکانی که زمان زیادی را صرف استفاده از صفحه نمایش ها می کنند، ممکن است به تدریج علاقه خود را به فعالیت هایی از دست بدهند که نسل های گذشته آن ها را سرگرم کننده و طبیعی می دانستند؛ فعالیت هایی مانند بازی حضوری با دوستان، دوچرخه سواری، حضور در طبیعت یا گذراندن وقت در ساحل و پارک.

این در حالی است که پژوهش ها نشان داده اند همین فعالیت های ظاهراً ساده نقش مهمی در رشد مهارت های اجتماعی، حرکتی و حسی کودکان دارند.

دکتر لیسینیو توصیه ای روشن برای والدین دارد: کودکان باید زمان کمتری را با صفحه نمایش ها سپری کنند و در مقابل، فرصت بیشتری برای تعامل حضوری داشته باشند. این تعامل می تواند شامل گفت وگو و بازی با والدین، وقت گذراندن با همسالان یا مشارکت در فعالیت های گروهی باشد. به اعتقاد پژوهشگران، مغز انسان برای رشد مطلوب به ارتباطات اجتماعی واقعی نیاز دارد؛ ارتباطاتی که فناوری هنوز قادر به بازآفرینی کامل آن ها نیست.

علاوه بر پیامدهای روان شناختی، استفاده بیش از حد از صفحه نمایش ها با مشکلات جسمی نیز همراه است. لیسینیو می گوید کم تحرکی ناشی از استفاده طولانی مدت از دستگاه های دیجیتال یکی از عوامل مهم افزایش چاقی کودکان است. او توضیح می دهد کودکان هنگام تماشای صفحه نمایش نه تنها فعالیت بدنی کمتری دارند، بلکه اغلب همزمان خوراکی مصرف می کنند؛ عادتی که می تواند به دریافت کالری بیشتر و افزایش وزن منجر شود.

یکی از نکات کلیدی مطرح شده در این مقاله آن است که برخی توانایی های مغزی تنها در دوره های خاصی از رشد به بهترین شکل شکل می گیرند. برای مثال، بخش هایی از مغز که مسئول زبان و گفتار هستند، در دوران کودکی انعطاف پذیری بسیار بیشتری دارند. اگر این بخش ها در سال های نخست زندگی به اندازه کافی تحریک و فعال نشوند، توسعه کامل آن ها در بزرگسالی بسیار دشوارتر خواهد بود.

به همین دلیل یادگیری زبان دوم در کودکی معمولاً بسیار آسان تر از بزرگسالی است. بسیاری از افراد بزرگسال می توانند زبان جدیدی بیاموزند، اما دستیابی به روانی و تسلطی که کودکان به دست می آورند، اغلب دشوارتر است.

پژوهشگران به نمونه مشهور دیگری نیز اشاره می کنند: موتزارت. نبوغ موسیقایی این آهنگساز برجسته تنها نتیجه تمرین زیاد یا دسترسی به سازهای موسیقی نبود؛ او از سنین بسیار پایین در معرض موسیقی قرار گرفت و مغزش در دوره ای حیاتی برای پردازش و درک موسیقی شکل گرفت.

بر اساس این دیدگاه، کودکی بهترین زمان برای آشنا کردن افراد با موسیقی، هنر، زبان های خارجی، ورزش و سایر مهارت های پیچیده است؛ تجربه هایی که می توانند بنیان های عصبی لازم برای موفقیت های بعدی را فراهم کنند.

یکی از رایج ترین نگرانی های والدین این است که فرزندانشان به دستگاه های دیجیتال عادت کرده اند و دیگر نمی توان این وسایل را از آن ها گرفت. اما متخصصان می گویند این تصور لزوماً درست نیست.

گرینبرگ معتقد است واکنش شدید کودکان به حذف صفحه نمایش ها نباید والدین را از اقدام بازدارد. حتی اگر کودکی هنگام محدود شدن دسترسی به تلفن همراه یا تبلت عصبانی شود، این موضوع ممکن است نشانه ای از وابستگی بیش از حد به این ابزارها باشد. او تأکید می کند که چنین واکنش هایی لزوماً به معنای لجبازی یا نافرمانی کودک نیست. در بسیاری از موارد، کودکان به محرک هایی عادت کرده اند که ویژگی های اعتیادآور دارند و طبیعی است که از دست دادن آن ها برایشان دشوار باشد.

این روان شناس همچنین از والدین می خواهد خود را بابت تصمیم های گذشته سرزنش نکنند. به گفته او، بیشتر خانواده ها زمانی برای فرزندانشان دستگاه دیجیتال خریدند که هنوز اطلاعات امروز درباره پیامدهای احتمالی استفاده گسترده از این فناوری ها در دسترس نبود.

این مقاله به مجموعه رو به رشدی از تحقیقات علمی اضافه می شود که نسبت به استفاده بیش از حد کودکان از صفحه نمایش ها هشدار می دهند. در ماه های اخیر نیز نهادهای سلامت عمومی آمریکا اعلام کرده اند کودکانی که زمان بیشتری را در برابر صفحه نمایش ها سپری می کنند، بیشتر در معرض مشکلات جسمی، اختلالات سلامت روان، مسائل رفتاری، تنش های خانوادگی، افت عملکرد تحصیلی و دشواری در روابط با همسالان قرار دارند.

اگرچه این مطالعات هنوز درباره تمام ابعاد اثرات فناوری به اجماع نرسیده اند، اما بسیاری از متخصصان بر سر یک نکته توافق دارند: کودکان برای رشد سالم به تعادل بیشتری میان زندگی دیجیتال و تجربه های واقعی نیاز دارند.

متخصصان تأکید می کنند محدود کردن استفاده از صفحه نمایش ها باید همراه با برنامه ریزی باشد. اگر کودکی سال ها بخش بزرگی از اوقات فراغت خود را با دستگاه های دیجیتال سپری کرده باشد، احتمالاً هنوز مهارت سرگرم کردن خود بدون فناوری را به طور کامل نیاموخته است.

به همین دلیل توصیه می شود والدین پیش از اعمال محدودیت ها، برای جایگزین کردن این زمان برنامه داشته باشند. فعالیت هایی مانند بازی های رومیزی، دوچرخه سواری، ورزش، شرکت در برنامه های داوطلبانه، اردوهای تابستانی، کلاس های هنری و موسیقی یا حتی گردش های خانوادگی می توانند گزینه های مناسبی باشند.

همچنین حضور اعضای خانواده، دوستان و در صورت نیاز کمک گرفتن از متخصصان سلامت روان می تواند روند تغییر عادت های دیجیتال را آسان تر کند.

در پایان، پژوهشگران یادآوری می کنند کودکان تنها مصرف کنندگان فناوری نیستند؛ آن ها دائماً رفتار بزرگسالان را نیز زیر نظر دارند. والدینی که خود ساعت های طولانی در تلفن همراه یا شبکه های اجتماعی غرق می شوند، نمی توانند انتظار داشته باشند فرزندانشان نگرش متفاوتی به فناوری داشته باشند.

پیام اصلی این پژوهش ساده اما مهم است: مغز انسان در سال های نخست زندگی به شدت تأثیرپذیر است و تجربه های این دوران می توانند اثراتی ماندگار بر جای بگذارند. در چنین شرایطی، مهارت هایی مانند تفکر انتقادی، ارتباط اجتماعی، خلاقیت، بازی، فعالیت بدنی و لذت بردن از زندگی خارج از فضای مجازی، احتمالاً سرمایه هایی ارزشمندتر برای آینده کودکان خواهند بود.

منبع: فرارو