کتاب فرزندان نامشروع هایک: نژاد، طلا، ضریب هوشی و سرمایه داری راست افراطی با عنوان اصلی (Hayek’s Bastards: Race, Gold, IQ, and the Capitalism of the Far Right) نوشته کویین اسلوبودیان (Quinn Slobodian) از برجسته ترین نویسندگان حوزه تاریخ اندیشه امریکا، در 15 آوریل 2025 منتشر شد.

به گزارش اعتماد، موضوع این کتاب نقش اندیشه های نئولیبرال در شکل گیری راست افراطی معاصر است که بر ارتباط فلسفه اقتصادی کلاسیک (هابز، میس، هایک) با سیاست های راست گرا تمرکز دارد. این اثر توسط رسانه های معتبر مورد بررسی قرار گرفته و به عنوان منبع فهم تحولات راست نوظهور شهرت یافته و خوانش آن درک عمیق تری از پیوندهای ایدئولوژیک میان نئولیبرالیسم و سیاست های تند به دست می دهد.

وقتی کویین اسلوبودیان در کتاب خود از فرزندان نامشروع هایک حرف می زند، منظورش این نیست که خود فردریش هایک (Friedrich Hayek) یک متفکر راست افراطی یا نژادگرا بوده است. مساله اصلی او ظریف تر و پیچیده تر از این است.

اسلوبودیان می خواهد نشان بدهد که در دل برخی ایده های بنیادی هایک، نوعی بدبینی عمیق نسبت به برابری خواهی دموکراتیک وجود داشت؛ بدبینی ای که بعدها توسط نسل های رادیکال تر به مسیرهای تندتر و گاه خطرناک کشیده شد.

هایک در اصل متفکری بود که از نظم خودجوش دفاع می کرد. او باور داشت جامعه چیزی نیست که بتوان آن را از بالا طراحی کرد. از نگاه او، بازار مثل یک موجود زنده یا یک زبان طبیعی عمل می کند: حاصل میلیون ها تصمیم پراکنده انسانی است و هیچ دولت یا عقل مرکزی نمی تواند جای آن را بگیرد.

به همین دلیل، او نسبت به برنامه ریزی دولتی و عدالت اجتماعی بدگمان بود، چون فکر می کرد هر تلاشی برای برابر کردن انسان ها ناگزیر به دخالت گسترده دولت و در نهایت محدود شدن آزادی منجر می شود. اینجا نقطه کلیدی کتاب آغاز می شود.هایک می گفت نابرابری لزوما بی عدالتی نیست. انسان ها متفاوتند، توانایی ها و استعدادهای متفاوتی دارند و بازار این تفاوت ها را منعکس می کند. در نگاه او، این تفاوت ها بخشی طبیعی از جامعه انسانی بودند. اما هایک معمولا این تفاوت را در سطح کلی و انتزاعی نگه می داشت؛ او وارد نظریه های زیستی، نژادی یا ژنتیکی نمی شد.

اسلوبودیان استدلال می کند که مشکل از جایی آغاز شد که نسل های بعدی متاثر از سنت نولیبرالی، این ایده تفاوت طبیعی انسان ها را رادیکال تر کردند. آنان گفتند اگر بازار نتیجه تفاوت انسان هاست، پس شاید نابرابری اقتصادی نه محصول تاریخ و سیاست، بلکه نتیجه تفاوت های ذاتی میان گروه های انسانی باشد؛ تفاوت هایی که می تواند ژنتیکی، نژادی یا شناختی تلقی شود. به تعبیر دیگر، هایک درِ خانه ای را باز کرد که خودش شاید هرگز تا انتهای آن نرفت.

هایک با مفهوم عدالت اجتماعی مشکل داشت، زیرا آن را نوعی توهم می دانست. از نظر هایک، بازار نه اخلاقی است و نه غیراخلاقی؛ بازار فقط نتیجه کنش های آزاد افراد است. وقتی کسی ثروتمند می شود، این الزاما به معنای فضیلت اخلاقی او نیست، همان طور که فقر الزاما نشانه شکست اخلاقی نیست. اما شاگردان افراطی تر این سنت، قدمی جلوتر رفتند: آنان شروع کردند به تفسیر موفقیت اقتصادی به عنوان نشانه برتری طبیعی .

در همین جاست که کتاب اسلوبودیان به پیوند میان نولیبرالیسم و نظریه های IQ، نژاد و زیست شناسی می رسد. او نشان می دهد که چگونه برخی متفکران راست گرا از منطق ضدبرابری هایک استفاده کردند، اما آن را به حوزه هایی کشاندند که خود هایک با احتیاط بیشتری به آنها نزدیک می شد. برای این جریان ها، بازار به چیزی شبیه آزمون طبیعی انسان ها تبدیل شد: ثروت نشانه توانایی بود و نابرابری، انعکاس تفاوت های عمیق انسانی.

در این خوانش جدید، دموکراسی نیز کم کم مشکوک جلوه می کند. چرا؟ چون دموکراسی بر اصل برابری سیاسی استوار است، در حالی که این جریان فکری بر نابرابری طبیعی انسان ها تاکید می کند. بنابراین، ترس از دولت رفاه، مالیات گیری و بازتوزیع ثروت فقط اقتصادی نبود؛ پشت آن نوعی نگرانی فلسفی وجود داشت: اینکه جامعه مدرن می خواهد تفاوت های طبیعی انسان ها را انکار کند.

اسلوبودیان دقیقا همین نقطه را زیر ذره بین می برد. او می گوید: برخی فرزندان فکری هایک، دفاع از بازار آزاد را به دفاع از سلسله مراتب انسانی تبدیل کردند.به همین دلیل عنوان کتاب هوشمندانه است. فرزندان نامشروع هایک یعنی کسانی که از دل سنت فکری او بیرون آمدند، اما آن را به جاهایی بردند که خود او شاید حاضر نبود آشکارا به آنها تن بدهد. نه کاملا بی ارتباط با او بودند و نه کاملا وفادار به او، بلکه محصول جانبی و ناخواسته برخی ابهام های درون همان سنت فکری بودندو شاید مهم ترین هشدار کتاب نیز همین باشد: اینکه ایده ها همیشه همان جایی نمی روند که خالقان شان تصور می کردند.

فردی چون دونالد ترامپ در کتاب فرزندان نامشروع هایک نه نقطه آغاز ماجراست و نه حتی مهم ترین نظریه پرداز آن. کویین اسلوبودیان با دقت تلاش می کند ترامپ را بیشتر به عنوان نشانه بخواند تا علت . از نگاه او، ترامپیسم محصول ناگهانی خشم توده ها یا صرفا واکنشی هیجانی به جهانی شدن نیست، بلکه بیرون زدگی سیاسی رشته ای از ایده هاست که سال ها پیش تر، در حاشیه اقتصاد نولیبرال و لیبرتاریانیسم امریکایی شکل گرفته بودند.

نکته مهم کتاب این است که ترامپ، برخلاف تصویری که گاهی از او ساخته می شود، دشمن واقعی بازار آزاد نیست. اسلوبودیان نشان می دهد که بسیاری از تحلیلگران، ترامپیسم را نوعی شورش علیه نولیبرالیسم فهمیدند؛ گویی طبقات خشمگین علیه جهانی سازی و سرمایه داری قیام کرده اند. اما او این روایت را وارونه می کند. به باور او، ترامپ بیشتر محصول تحول درونی همان جهان فکری است تا دشمن آن.

در کتاب، ترامپ جایی ظاهر می شود که چند خط فکری به هم می رسند: بی اعتمادی به دولت، بدبینی به برابری خواهی، دفاع از سلسله مراتب طبیعی، ترس از مهاجرت و این تصور که بازار حقیقت انسان ها را آشکار می کند. اسلوبودیان توضیح می دهد که این ایده ها پیش از ترامپ وجود داشتند؛ در حلقه های لیبرتارین، در مباحث مربوط به IQ، در نظریه های پول سخت و حتی در بخشی از فرهنگ فناوری سیلیکون ولی.ترامپ در این میان نقش مترجم سیاسی را بازی می کند. او زبان پیچیده نظریه را به زبان عمومی خشم، هویت و قدرت تبدیل می کند.

کتاب به ویژه روی این تناقض ظاهری مکث می کند: چگونه ممکن است جریانی که از بازار جهانی دفاع می کند، همزمان ضد مهاجرت و ملی گرا باشد؟ پاسخ اسلوبودیان این است که این تناقض، واقعی نیست. از نگاه این جریان ها، بازار برای همه انسان ها به یک شکل عمل نمی کند؛ بعضی ملت ها، بعضی فرهنگ ها و بعضی گروه ها سازگارتر با نظم بازار تصور می شوند. بنابراین دفاع از بازار می تواند همزمان با دفاع از مرزهای سخت همراه شود.

ترامپ دقیقا در همین نقطه قرار می گیرد: ترکیب سرمایه داری با سیاست هویتی.اسلوبودیان نشان می دهد که در ترامپیسم، ثروت فقط یک موقعیت اقتصادی نیست؛ نوعی نشانه ارزش انسانی نیز تلقی می شود. موفقیت مالی به تدریج به زبان شایستگی طبیعی ترجمه می شود و شکست اقتصادی، به زبان ضعف یا ناکارآمدی.

به همین دلیل است که در فضای فکری ای که کتاب توصیف می کند، همدلی با فقرا یا دفاع از بازتوزیع ثروت، نه یک وظیفه اخلاقی، بلکه نوعی دخالت خطرناک در نظم طبیعی تلقی می شود. از نظر اسلوبودیان، ترامپ این جهان بینی را خلق نکرد؛ فقط آن را عمومی و سیاسی کرد.

کتاب همچنین روی رابطه ترامپیسم با مفهوم نخبگی تاکید می کند. برخلاف ظاهر ضدنخبگانی ترامپ، بسیاری از نیروهای فکری نزدیک به او در واقع به نوعی نخبه گرایی باور دارند: این ایده که همه انسان ها برابر نیستند و جامعه باید توسط توانمندترین ها هدایت شود؛ چه از نظر اقتصادی، چه شناختی و چه فرهنگی. در اینجا، ترامپیسم با جریان هایی که به IQ، زیست شناسی یا برتری شناختی علاقه مندند، تماس پیدا می کند.

اما شاید مهم ترین نکته کتاب درباره ترامپ، مساله دموکراسی باشد. اسلوبودیان توضیح می دهد که در بخشی از این سنت فکری، همیشه ترسی پنهان نسبت به دموکراسی توده ای وجود داشته است؛ ترس از اینکه اکثریت مردم، با رای خود، نظم بازار را محدود کنند: مالیات بگیرند، ثروت را بازتوزیع کنند یا دولت رفاه را گسترش بدهند. ترامپ در این روایت، فقط یک پوپولیست نیست؛ او لحظه ای است که بدبینی قدیمی نسبت به برابری دموکراتیک، وارد سیاست روزمره می شود.

به همین دلیل، اسلوبودیان ترامپیسم را صرفا یک حادثه سیاسی نمی بیند. برای او، ترامپ نشانه تغییری عمیق تر است: لحظه ای که بخشی از نولیبرالیسم، از دفاع صرف از بازار عبور می کند و به دفاع از نوعی سلسله مراتب انسانی می رسدو شاید همین هسته اصلی تحلیل کتاب باشد: اینکه راست افراطی جدید، نه ویرانه نولیبرالیسم، بلکه یکی از چهره های متاخر آن است.

تز مرکزی کتاب - که همچون نخ تسبیح همه فصل ها را به هم پیوند می دهد - این است که روایت رایج از ظهور راست پوپولیستی به عنوان واکنش به نولیبرالیسم نادرست است. اسلوبودیان این پدیده را فرانت لش می نامد: حرکتی که نه علیه نظم بازار آزاد، بلکه در ادامه و تعمیق آن شکل گرفته است.

در این چارچوب، نولیبرالیسم دیگر صرفا مجموعه ای از سیاست های اقتصادی نیست، بلکه یک جهان بینی است که از دهه های پایانی قرن بیستم به تدریج با مفاهیمی چون طبیعت انسانی ، نابرابری طبیعی و رقابت زیستی گره خورده است. اسلوبودیان نشان می دهد که این تغییر جهت، زمینه را برای ورود ایده هایی درباره نژاد، ضریب هوشی (IQ) و سلسله مراتب انسانی فراهم کرد.

در مقدمه و فصل نخست که با عنوان Volk Capital معرفی شده است، کتاب به یکی از مهم ترین مفاهیم خود می پردازد: پیوند میان ملت و بازار . در اینجا، نویسنده توضیح می دهد که چگونه بخشی از متفکران نولیبرال، به ویژه پس از جنگ سرد تلاش کردند سرمایه داری را نه صرفا یک نظام اقتصادی، بلکه بازتابی از ویژگی های ذاتی جوامع خاص معرفی کنند.

در این نگاه، بازار آزاد دیگر یک ساز و کار خنثی نیست، بلکه نتیجه تفاوت های فرهنگی، ژنتیکی یا تاریخی میان گروه های انسانی تلقی می شود. همین نقطه، به زعم اسلوبودیان، جایی است که اقتصاد به نژاد و زیست شناسی پیوند می خورد.

عنوان کتاب فرزندان نامشروع هایک به خوبی نشان دهنده رویکرد نویسنده است. او به فردریش هایک به عنوان یک نقطه آغاز نگاه می کند، اما تمرکز اصلی اش بر کسانی است که به نوعی میراث او را بازخوانی یا تحریف کرده اند.

اسلوبودیان استدلال می کند که برخی عناصر در اندیشه هایک مانند مخالفت با عدالت اجتماعی یا تاکید بر نظم خودجوش به گونه ای مبهم باقی ماندند و همین ابهام، بعدها توسط جریان های رادیکال تر به سمت تبیین های نابرابری محور و حتی نژادگرایانه سوق داده شد.این شاگردان شامل طیفی از متفکران و فعالان هستند: از اقتصاددانان لیبرتارین تا نظریه پردازان نژاد و IQ که تلاش کردند سرمایه داری را با قوانین طبیعی توجیه کنند.

در بدنه اصلی کتاب، اسلوبودیان سه محور کلیدی را دنبال می کند که در عنوان کتاب نیز آمده اند:

بازگشت به پول مبتنی بر طلا به عنوان نمادی از بی اعتمادی به دولت و دموکراسی. در این دیدگاه، سیاست های پولی باید از کنترل مردم خارج و به قوانین طبیعی بازار سپرده شوند.

کتاب نشان می دهد که چگونه برخی جریان ها با تکیه بر آثار بحث برانگیز مانند کتاب The Bell Curve تلاش کردند نابرابری های اجتماعی را به تفاوت های ذاتی میان انسان ها نسبت بدهند.

در تضادی ظاهری، همین مدافعان بازار جهانی، از مرزهای سخت و محدودیت مهاجرت دفاع می کنند. این ترکیب پارادوکسیکال (بازار آزاد + مرزهای بسته) یکی از نقاط تمرکز اصلی تحلیل اسلوبودیان است.

یکی از مفاهیم مهم کتاب، همجوشی جدید است: ائتلافی میان لیبرتارین ها (مدافعان بازار آزاد) و محافظه کاران سنتی یا نژادمحور. این ائتلاف، به ویژه در دهه 1990 و پس از فروپاشی شوروی شکل گرفت، زمانی که دشمن اصلی دیگر سوسیالیسم نبود، بلکه مفاهیمی چون برابری، عدالت اجتماعی و جنبش های حقوق مدنی شدند. در این چارچوب، نابرابری نه یک مشکل، بلکه یک ویژگی طبیعی و حتی مطلوب تلقی می شود، چیزی که باید حفظ و تقویت شود.

اسلوبودیان استدلال می کند که بحران مالی 2008 و بحران های بعدی (ازجمله بحران مهاجرت اروپا) نقش مهمی در نهادینه شدن این ایده ها داشتند.

در این دوره، مفاهیمی که پیش تر در حاشیه بودند مانند نژادگرایی علمی یا بدبینی به دموکراسی به جریان اصلی نزدیک تر شدند و در سیاست عملی نیز نمود یافتند.

- نمونه های معاصر

کتاب در پایان به چهره های سیاسی معاصر می پردازد، ازجمله خاویر میلی Javier Milei که به عنوان نمونه ای از ترکیب رادیکال لیبرتاریانیسم اقتصادی با سیاست های محافظه کارانه معرفی می شود.اینجا اسلوبودیان نشان می دهد که چگونه ایده های به ظاهر انتزاعی، در نهایت به سیاست های واقعی تبدیل می شوند سیاست هایی که همزمان ضد دولت، ضد برابری و گاه ضد مهاجرت هستند.

فرزندان نامشروع هایک کتابی است که روایت ساده و رایج از سیاست معاصر را به چالش می کشد. در جهانی که معمولا راست پوپولیست به عنوان واکنشی به جهانی سازی و بازار آزاد فهمیده می شود، اسلوبودیان تصویری وارونه ارائه می دهد: این جریان ها نه دشمن، بلکه فرزندان ناخلف همان نظم هستند.

او با دقتی بالا و نثری تحلیلی نشان می دهد که چگونه ایده هایی که زمانی در حاشیه بودند، از زیست شناسی نژادی تا بدبینی به برابری، در دل نولیبرالیسم رشد کردند و امروز به صورت گفتمان سیاسی مسلط در برخی کشورها ظاهر شده اند.در نهایت، کتاب نه تنها تاریخ یک ایده، بلکه هشداری درباره آینده است: اینکه سرمایه داری، اگر با تصورات خاصی از طبیعت انسان و نابرابری پیوند بخورد، می تواند به اشکالی از سیاست منتهی شود که به ظاهر متناقض، اما در عمق، کاملا هم ریشه اند.

نام کویین اسلوبودیان در سال های اخیر به یکی از مهم ترین صداها در تاریخ نگاری اندیشه سیاسی - اقتصادی تبدیل شده است؛ مورخی که برخلاف بسیاری از روایت های رایج، نولیبرالیسم را نه صرفا مجموعه ای از سیاست های اقتصادی، بلکه نوعی جهان بینی درباره انسان، جامعه و قدرت می خواند. آثار او معمولا از دل آرشیوها، نامه ها، موسسات فکری و شبکه های کمتر دیده شده بیرون می آیند؛ جاهایی که ایده ها پیش از تبدیل شدن به سیاست، آرام و بی سروصدا شکل می گیرند.

اسلوبودیان از آن دسته نویسندگانی است که بیشتر از آنکه به چهره های پر سر و صدا علاقه داشته باشد، به اتصال ها توجه می کند؛ به اینکه چگونه یک نظریه اقتصادی می تواند سال ها بعد در قالب یک جنبش سیاسی، یک بحران جهانی یا حتی یک شعار انتخاباتی ظاهر شود. او تاریخ را نه رشته ای از اتفاقات جداگانه، بلکه شبکه ای از ایده ها می بیند که در طول زمان تغییر شکل می دهند.

شهرت اصلی او با کتاب گلوبالیست (Globalists) آغاز شد؛ اثری که تصویری متفاوت از نولیبرالیسم ارائه می داد. برخلاف تصور رایج که نولیبرال ها را طرفدار دولت ضعیف می دانست، اسلوبودیان نشان داد بسیاری از متفکران نولیبرال در واقع به دنبال ساختن نهادهای قدرتمند بین المللی بودند تا بازار جهانی را از فشار دموکراسی های ملی محافظت کنند. در روایت او، نولیبرالیسم از ابتدا پروژه ای برای محافظت از سرمایه داری بود، نه صرفا آزادسازی اقتصاد. بعدها در Crack-Up Capitalism، او سراغ جغرافیای سیاسی سرمایه داری رفت؛ به مناطق آزاد، بهشت های مالیاتی، دولت شهرها و فضاهایی که سرمایه می کوشد از قوانین عمومی فرار کند.

آن کتاب نشان می داد که سرمایه داری معاصر - بیش از آنکه به وحدت جهان علاقه داشته باشد - گاه به دنبال شکستن آن به مناطق امن و کنترل پذیر است.اما در فرزندان نامشروع هایک: نژاد، طلا، ضریب هوشی و سرمایه داری راست افراطی اسلوبودیان وارد تاریک ترین و جنجالی ترین بخش پروژه فکری خود می شود. او این بار به مرز میان اقتصاد، نژاد، زیست شناسی و سیاست می رود و می پرسد چگونه بخشی از سنت نولیبرال، در دهه های اخیر به سمت ایده های ضدبرابری و راست افراطی حرکت کرده است.

اسلوبودیان در نسل جدید مورخان اندیشه، جایگاهی ویژه دارد، چون برخلاف بسیاری از روایت های ساده ساز، تلاش می کند نشان دهد ایده ها چگونه به آرامی تغییر شکل می دهند. او کمتر دنبال قهرمان و ضدقهرمان است؛ بیشتر می خواهد نشان بدهد چگونه مفاهیمی مثل آزادی، بازار، رقابت یا حتی طبیعت انسان می توانند در طول زمان معانی سیاسی کاملا متفاوتی پیدا کنند.