حسین موسویان، دیپلمات و مذاکره کننده ارشد هسته ای سابق، در مقاله ای در میدل ایست نیوز نوشت: با شعله ور شدن دوباره درگیری بین اسراییل و ایران در این آخر هفته، مذاکرات با ایالات متحده به هیچ توافقی منجر نشده است. هیچ یک از طرفین توان جنگ دیگری را ندارند، اما مسیر رسیدن به یک توافق دیپلماتیک به دلیل درخواست های واشنگتن برای امتیازات گسترده از ایران، بدون هیچ گونه پیشنهاد متقابل متناسب، مانند آزادسازی حتی بخشی از دارایی های مسدود شده ایران، با مانع مواجه شده است.

به نقل از میدل ایست نیوز، حسین موسویان در ادامه این یادداشت نوشت: پس از حملات نظامی ایالات متحده و اسراییل به ایران در سال 2025 و دوباره در سال جاری، بحث های غربی عمدتاً بر خسارات فیزیکی وارد شده به زیرساخت های نظامی و هسته ای ایران، قابلیت های غنی سازی اورانیوم و ذخایر اورانیوم با غنای بالا متمرکز بود.

با این حال، در ایران، سوال اصلی متفاوت است: آیا مذاکرات و محدودیت هسته ای امنیت بیشتری ایجاد کرد یا در نهایت آسیب پذیری بیشتری ایجاد کرد؟

واقعیت این است که جنگ های ایالات متحده و اسراییل علیه ایران خسارات قابل توجهی به تأسیسات هسته ای و نظامی آن وارد کرد. اما درگیری جاری هزینه های هنگفتی را نیز بر ایالات متحده تحمیل کرده است - از جمله بیش از یک تریلیون دلار هزینه، خسارت قابل توجه به دارایی های نظامی ایالات متحده، اختلال در اقتصاد جهانی و تلفات قابل توجه غیرنظامیان و نظامیان.

در عین حال، کارزار ایالات متحده و اسراییل به تعداد کمی از اهداف اعلام شده خود، یعنی از بین بردن قابلیت های موشکی ایران، پایان دادن به برنامه هسته ای آن و تسهیل تغییر سیاسی، دست یافته است. با این حال، آنچه این جنگ ها تغییر دادند، محاسبات استراتژیک ایران بود که چهار تغییر عمده در این زمینه ایجاد کرد.

اولاً، ما شاهد فروپاشی استراتژی مبتنی بر خویشتن داری و تعامل بوده ایم. علیرغم اجماع گسترده در میان ناظران مبنی بر اینکه ایران به توافق هسته ای سال 2015 پایبند بوده و محدودیت های گسترده و بازرسی های بی سابقه را پذیرفته است، ایالات متحده تنها سه سال بعد به طور یکجانبه از این توافق خارج شد و حملات نظامی پس از آن رخ داد.

در نتیجه، اعتماد به این ایده که دیپلماسی و خویشتن داری هسته ای می تواند امنیت را تضمین کند، به شدت آسیب دیده است. برای بسیاری از ایرانیان، خویشتن داری اکنون به طور فزاینده ای نه به عنوان محافظت، بلکه به عنوان آسیب پذیری تلقی می شود.

ثانیاً، اعتماد عمومی به ایالات متحده از بین رفته است. در حالی که رهبری ایران مدت هاست که نسبت به واشنگتن بدبین بوده است، افکار عمومی اغلب متفاوت بوده است.

پس از امضای توافق هسته ای یک دهه پیش، خوش بینی در ایران گسترده بود، به طوری که یک نظرسنجی گالوپ در آن زمان نشان داد که 68 درصد از ایرانیان معتقد بودند که رهبرانشان به توافق خوبی رسیده اند، 66 درصد انتظار بهبود اقتصادی داشتند و 51 درصد روابط بهتری با ایالات متحده را پیش بینی می کردند.

امروزه، بحث در داخل ایران دیگر عمدتاً در مورد سانتریفیوژها یا سطح غنی سازی نیست. سوال اصلی این شده است: اگر ایران محدودیت های جدید را بپذیرد، چه تضمینی وجود دارد که دولت آینده ایالات متحده از توافق خارج نشود یا درگیری نظامی دیگری رخ ندهد؟ برای بسیاری از ایرانیان، بحران فعلی کمتر یک اختلاف هسته ای است تا یک بحران اعتماد.

حتی صداهایی که قبلاً از کاهش تنش حمایت می کردند، اکنون بر لزوم قابلیت های بازدارنده معتبر تأکید می کنند.

سوم، ما شاهد تغییر از ایدئولوژی به ملی گرایی بوده ایم. برای دهه ها، رویارویی با ایالات متحده و اسراییل عمدتاً در چارچوب ایدئولوژیک قرار می گرفت. به نظر می رسد درگیری اخیر پویایی متفاوتی ایجاد کرده است: در حالی که بسیاری از ایرانیان همچنان مخالف جنگ، تحریم ها و انزوا هستند، احساسات عمومی به طور فزاینده ای به سمت نوعی ملی گرایی روزمره تغییر کرده است.

فشار نظامی خارجی به جای تقویت روایت های ایدئولوژیک، احساسات گسترده تر هویت ملی و همبستگی جمعی را تقویت کرده است. این روند ممکن است به یکی از پایدارترین پیامدهای سیاسی جنگ ها تبدیل شود.

در نهایت، شاید مهم ترین تغییر مربوط به بازدارندگی باشد. حتی صداهایی که قبلاً طرفدار کاهش تنش بودند، اکنون بر لزوم قابلیت های بازدارنده معتبر تأکید می کنند.

این لزوماً به معنای حمایت از سلاح های هسته ای نیست؛ بلکه نشان دهنده این باور رو به رشد است که هیچ توافق سیاسی نمی تواند پایدار بماند مگر اینکه ایران ابزار کافی برای جلوگیری از حملات آینده را داشته باشد.

این تغییر در طول آخر هفته به طور همزمان اعمال شد، زیرا ایران به دلیل ادامه حمله اسراییل به لبنان، متحد تهران، حملاتی را علیه اسراییل انجام داد - این اولین باری بود که ایران نه به عنوان تلافی حملات به خاک خود، بلکه به عنوان هشداری در مورد ادامه نقض آتش بس در لبنان، به اسراییل حمله کرد.

پس از جنگ ایران و عراق در دهه 1980، دکترین امنیتی ایران بر سه ستون استوار بود: تقویت قابلیت های نظامی بومی (که در نهایت منجر به قابلیت های موشکی، پهپادی و سایبری شد که در درگیری اخیر به نمایش گذاشته شد)، دستیابی به خودکفایی در فناوری هسته ای و تولید سوخت داخلی، و گسترش بازدارندگی فراتر از مرزهای ایران از طریق محور مقاومت منطقه ای آن.

وقتی صحبت از شکل دهی به دکترین امنیتی آینده ایران می شود، تأثیر استراتژیک جنگ های 2025 و 2026 در نهایت ممکن است حتی از حمله صدام حسین نیز فراتر رود، زیرا حملات ایالات متحده و اسراییل به طور گسترده در داخل ایران به عنوان تهدیدهای مستقیم برای بقا و حاکمیت ملی تلقی می شد.

در نتیجه، به نظر می رسد یک چارچوب استراتژیک اصلاح شده حول چهار اصل در حال ظهور است.

اولین مورد را می توان به عنوان امنیت برای همه یا امنیت برای هیچ کس خلاصه کرد. پس از حملات ایالات متحده و اسراییل در سال 2025، واکنش نظامی ایران تا حد زیادی به اسراییل و یک پایگاه آمریکایی در خلیج فارس محدود شد.

با این حال، در طول جنگ 2026، محاسبات استراتژیک ایران گسترش یافت و شامل تأسیسات نظامی ایالات متحده در سراسر خلیج فارس، تنگه هرمز و منافع اقتصادی جهانی گسترده تر شد. از دیدگاه تهران، درس روشن است: امنیت دیگر نمی تواند به عنوان یک امتیاز یک جانبه تلقی شود. یا امنیت برای همه بازیگران منطقه ای وجود دارد، یا امنیت برای هیچ کس.

دوم، ما شاهد ظهور یک عامل کلیدی جدید بوده ایم: افکار عمومی. قبل از جنگ ها، بحث استراتژیک ایران عمدتاً حول دو مفهوم می چرخید: میدان نبرد و دیپلماسی . جنگ های اخیر یک مفهوم سوم را نیز اضافه کردند: خیابان.

موج ملی گرایی که پدیدار شد، در تجمعات عمومی بزرگ در شهرهای بزرگ منعکس شد. بسیاری از شرکت کنندگان ضمن حمایت از دفاع ملی، این پیام را به سیاست گذاران منتقل کردند که اعتماد بیش از حد به مذاکره با واشنگتن دیگر قابل قبول نیست.

در نتیجه، دیپلماسی ایران امروزه به طور فزاینده ای تحت تأثیر نهادهای نظامی و افکار عمومی عمل می کند.

اجماع گسترده ای در داخل ایران در حال شکل گیری است که امنیت، اعتماد، بازدارندگی و دیپلماسی جدایی ناپذیرند.

سوم، این اجماع نوظهور بر بازدارندگی از طریق ترکیبی از ابزارها تأکید دارد: قابلیت های نظامی قوی تر، حفظ تخصص هسته ای، ادامه همکاری های منطقه ای و گنجاندن تنگه هرمز در محاسبات امنیتی گسترده تر. نتیجه، درک جامع تری از بازدارندگی نسبت به آنچه قبل از جنگ ها وجود داشت، است.

در نهایت، فقدان رهبر معظم ایران، فرماندهان نظامی، شرکای منطقه ای و صدها غیرنظامی، خاطره جمعی قدرتمندی ایجاد کرده است که برداشت های ایرانیان را برای سال های آینده شکل خواهد داد. آیت الله علی خامنه ای نه تنها رهبر یک دولت بود؛ بلکه یکی از برجسته ترین مراجع مذهبی شیعه با میلیون ها پیرو در سراسر جهان نیز بود.

برای اولین بار در تاریخ مدرن، یک مرجع مذهبی برجسته شیعه در یک اقدام نظامی توسط کشورهای خارجی کشته شد. این رویدادی نیست که بسیاری از ایرانیان یا جوامع شیعه در سراسر جهان احتمالاً فراموش کنند.

پس از کشته شدن ژنرال قاسم سلیمانی در سال 2020، مقامات آمریکایی آشکارا نگرانی خود را در مورد انتقام احتمالی ایران ابراز کردند. درگیری های اخیر نه تنها منجر به کشته شدن بسیاری از رهبران ارشد نظامی ایران، بلکه منجر به ترور شخصیت های کلیدی در محور مقاومت گسترده تر، از جمله حسن نصرالله، رییس حزب الله و اسماعیل هنیه، مذاکره کننده حماس، نیز شده است.

برای سیاست گذاران و نهادهای امنیتی عاقلانه نخواهد بود که پیامدهای امنیتی بلندمدت این رویدادها را نادیده بگیرند.

در همین حال، علیرغم بی اعتمادی گسترده، دیپلماسی هنوز به هیچ وجه از بین نرفته است. اگرچه برخی از چهره های سیاسی ایران از احتمال رویارویی نظامی دیگری در افق می ترسند، اما حمایت قابل توجهی از دیپلماسی هنوز در داخل ایران وجود دارد.

آنچه تغییر کرده است، تمایل به مذاکره نیست، بلکه انتظارات پیرامون هرگونه توافق آینده است. اگر توافق هسته ای در درجه اول بر محدودیت های هسته ای متمرکز بود، بسیاری در تهران اکنون استدلال می کنند که هرگونه توافق آینده باید شامل سه عنصر کلیدی باشد.

اولاً، عدم اشاعه در چارچوب پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای باید از حق ایران برای غنی سازی اورانیوم محافظت کند، در عین حال اعتماد ایجاد کند که تهران به دنبال سلاح های هسته ای نخواهد رفت.

دوم، مزایای اقتصادی معنادار باید از طریق کاهش قابل توجه تحریم ها حاصل شود. و سوم، هر توافقی باید شامل تضمین های معتبری باشد که این درگیری نظامی تکرار نخواهد شد.

با وجود بی اعتمادی عمیقی که توسط جنگ های اخیر ایجاد شده است، دیپلماسی همچنان تنها مسیر مناسب برای پیشرفت است - زیرا نه ایران، نه ایالات متحده، و نه در واقع منطقه به طور کلی نمی تواند از واقعیت های همزیستی فرار کند. چالش اصلی شکستن چرخه ای چند دهه ای از بحران، تحریم ها، مذاکرات، توافقات، فروپاشی و درگیری مجدد است که نه نیروی نظامی و نه فشار اقتصادی آن را حل نکرده است.

مهم ترین پیامد جنگ های اخیر تغییر در قدرت نسبی ایران نیست، بلکه دگرگونی در درک آن از امنیت است.

یک اجماع گسترده در داخل ایران در حال ظهور است که امنیت، اعتماد، بازدارندگی و دیپلماسی جدایی ناپذیر هستند. مگر اینکه واشنگتن و متحدان منطقه ای آن این تغییر را تشخیص دهند، توافقات آینده احتمالاً موقت باقی خواهند ماند، در حالی که چرخه رویارویی ادامه دارد.

منبع: فرارو