دعوت گزینشی برخی سردبیران رسانه ها به جلسه ای با رییس فدراسیون فوتبال، آن هم در آستانه جام جهانی، فی نفسه نه تنها مذموم نیست، بلکه در اتمسفر حرفه ای مدیا بخشی از دیپلماسی رسانه ای سازمان ها محسوب می شود. اما مسئله از جایی آغاز می شود که چنین جلساتی از یک گفت وگوی حرفه ای به تلاشی برای همسان سازی روایت ها و جهت دهی به پوشش رسانه ای تبدیل شوند؛ گویی رسانه نه یک نهاد مستقل، بلکه بخشی از ماشین روابط عمومی سازمان است.

در ادبیات ارتباطات، سال هاست از مفهوم مدیریت روایت سخن گفته می شود، اما آنچه گاه در برخی ساختارهای مدیریتی ایران مشاهده می شود، چیزی فراتر از مدیریت روایت و نزدیک به پیمانکاری روایت است؛ وضعیتی که در آن نهادهای رسمی به جای تولید سرمایه اجتماعی از مسیر شفافیت، تلاش می کنند با شبکه ای از روابط ترجیحی، روایت مطلوب خود را اجاره کنند.

شاید بد نباشد مدیران فدراسیون فوتبال به یک واقعیت ساده اما بنیادین توجه کنند؛ رسانه را می توان دعوت کرد، اما نمی توان استخدام کرد. خبرنگار را می توان اقناع کرد، اما نمی توان مأمور کرد. اعتماد افکار عمومی را می توان به دست آورد، اما نمی توان با امتیازات مقطعی خرید.

از منظر اقتصاد سیاسی رسانه، این رویکرد نوعی سرمایه گذاری پرریسک است. هر اندازه که یک سازمان تلاش کند از طریق دسترسی های انحصاری یا روابط گزینشی، روایت های همسو تولید کند، به همان نسبت از اعتبار روایت های رسمی خود خواهد کاست. مخاطب امروز، برخلاف دو دهه پیش، تنها مصرف کننده خبر نیست؛ او میان ده ها منبع اطلاعاتی در حال مقایسه، تطبیق و راستی آزمایی است. کوچک ترین نشانه از مهندسی پیام، می تواند به شکل گیری موجی از بی اعتمادی منجر شود که هزینه ترمیم آن بسیار بیشتر از هزینه تحمل نقدهای رسانه ای است.

شاید نگران کننده تر از خود این جلسات، تداوم یک ذهنیت مدیریتی باشد؛ ذهنیتی که گمان می کند نقد، تهدید است و همدلی رسانه ای باید محصول بده بستان های غیررسمی باشد. این در حالی است که در الگوهای نوین روابط عمومی، سازمان های موفق تلاش می کنند به جای تولید رسانه های وابسته، ظرفیت تحمل رسانه های مستقل را افزایش دهند. تفاوت میان یک نهاد بالغ و یک نهاد آسیب پذیر دقیقاً در همین نقطه آشکار می شود؛ اولی از پرسش استقبال می کند و دومی از پرسش هراس دارد.

از منظر اخلاق حرفه ای نیز، این ماجرا صرفاً یک مسئله سازمانی نیست. رسانه ای که استقلال خود را با دسترسی ویژه، امتیاز اختصاصی یا هر شکل از مناسبات ترجیحی معاوضه کند، در واقع مهم ترین دارایی خود یعنی اعتماد مخاطب را به حراج گذاشته است. در چنین وضعیتی، نه تنها خبرنگار، بلکه خود فدراسیون نیز بازنده خواهد بود؛ زیرا هر خبر رسمی، هر مصاحبه و هر گزارش منتشرشده با این پرسش همراه خواهد شد که این روایت، حاصل واقعیت است یا محصول یک توافق پشت درهای بسته؟

البته مدافعان این شیوه ممکن است استدلال کنند که در بسیاری از کشورهای جهان نیز خبرنگاران ملزم به رعایت پروتکل های حرفه ای و ضوابط رسانه ای هستند و چنین جلساتی امری متعارف است. مثل UK (انگلیس): کد اخلاقی بی بی سی (BBC Editorial Guidelines) Germany (آلمان): قانون های سازمان پخش عمومی (ARD/ZDF) France (فرانسه): منشور اخلاقی روزنامه نگاران (Charte de déontologie des journalistes) Italy (ایتالیا): قانون های اتحادیه روزنامه نگاران (FNSI)

این گزاره تا حدی درست است، اما یک تفاوت اساسی را نباید نادیده گرفت. در الگوهای حرفه ای رسانه، پروتکل ها برای صیانت از استقلال تحریریه، تضمین دقت، بی طرفی و رعایت موازین اخلاقی تدوین می شوند، نه برای تعیین زاویه دید خبرنگار یا همسان سازی روایت ها. مرز میان چارچوب حرفه ای و جهت دهی محتوایی مرزی باریک اما سرنوشت ساز است. اولی از اعتبار رسانه محافظت می کند و دومی، اگر از حد بگذرد، این خطر را به همراه دارد که رسانه از یک ناظر مستقل به بازوی ارتباطی یک سازمان تقلیل یابد. مسئله اصلی نیز دقیقاً همین است؛ فوتبال ایران بیش از هر چیز به رسانه های حرفه ای نیاز دارد، نه رسانه هایی که از آنها انتظار می رود پیش از آغاز مسابقات، نسبت خود را با یک روایت از پیش طراحی شده تعیین کنند. فدراسیون فوتبال حق دارد سیاست رسانه ای داشته باشد؛ اما حق ندارد جای سردبیر بنشیند .

فوتبال ایران بیش از هر زمان دیگری به رسانه های منتقد، مستقل و مسئولیت پذیر نیاز دارد. تیم ملی، سرمایه ملی است و سرمایه ملی را نمی توان با ایجاد حلقه های خودی و غیرخودی رسانه ای مدیریت کرد. جام جهانی، آوردگاه رقابت فوتبالی است، نه میدان آزمون پروژه های مهندسی افکار عمومی.

شاید وقت آن رسیده باشد که مدیران فوتبال، به جای آنکه هر چند وقت یک بار در پی خریدن سکوت، اجاره کردن تریبون ها یا پیمانکاری روایت باشند، راه دشوار اما ماندگار دیگری را انتخاب کنند؛ ساختن اعتماد.

زیرا در عصر شبکه های اجتماعی و گردش آزاد اطلاعات، رسانه خوب رسانه ای نیست که مطابق میل مدیران بنویسد؛ رسانه خوب، رسانه ای است که مخاطب حرفش را باور کند. و حقیقتی که باید پذیرفت این است که اعتبار رسانه را نمی توان هدیه داد، همان گونه که اعتماد عمومی را نمی توان خرید.