موحد منتقم در یادداشتی نوشت: همه چیز از یک پُست در شبکه اجتماعی ایکس آغاز شد؛ جایی که یکی از کاربران از دیدن زنان چادری در کافه ها ابراز نارضایتی کرد. این اظهارنظر در مدت کوتاهی دست به دست شد و موجی از واکنش ها را برانگیخت.

در پاسخ، تعدادی از زنان چادری نیز تصاویر حضور خود در کافه ها را منتشر کردند و به نوعی وارد این گفت وگوی پرحاشیه شدند.

اگر کسی از بیرون به ماجرای اخیر شبکه های اجتماعی نگاه کند، احتمالاً تعجب خواهد کرد که چرا نشستن چند دختر چادری در یک کافه تا این اندازه جنجال به پا کرده است. اما در ایران، مسئله هرگز فقط یک فنجان قهوه یا یک عکس اینستاگرامی نیست. دعوا بر سر تصاحب نمادهاست؛ بر سر اینکه چه کسی حق دارد در چه فضایی حضور داشته باشد.

نسلی که امروز در میان سالی است، به خوبی به یاد می آورد که تا یکی دو دهه پیش تفریح عمومی در ایران تا چه اندازه محدود بود. نه کنسرت های گسترده ای وجود داشت، نه مراکز فرهنگی فراگیر و نه حتی امکان دورهمی های ارزان و مستقل.

برای بسیاری از جوانان طبقه متوسط و پایین، کافه ها نخستین فضاهایی بودند که امکان معاشرت، گفتگو، مطالعه، قرارهای دوستانه و تجربه نوعی زندگی شهری را فراهم کردند.

کافه در ایران فقط یک کسب وکار نبود؛ نوعی پناهگاه فرهنگی بود. جایی که بسیاری از جوانان احساس می کردند از فضای رسمی و ایدئولوژیک فاصله گرفته اند. همین موضوع به مرور باعث شد کافه در ذهن بخشی از جامعه به نماد سبک زندگی مدرن، روشنفکری و حتی مخالفت با ارزش های رسمی تبدیل شود.

در همین نقطه است که تنش آغاز می شود. برای سال ها یک قرارداد اجتماعی نانوشته میان گروه های مختلف جامعه شکل گرفته بود. مذهبی ها مسجد، حسینیه و هیئت را قلمرو خود می دانستند و بسیاری از جوانان سکولار یا کم اعتقاد نیز کافه، گالری، تئاتر و فضاهای فرهنگی را محیط طبیعی خود تلقی می کردند. این تقسیم بندی هرگز قانونی نبود، اما در ذهن بسیاری از مردم جا افتاده بود.

حالا با انتشار تصاویر دختران چادری در کافه ها، این قرارداد نانوشته شکسته شده است.

واکنش ها نشان می دهد که مسئله اصلی نه خود کافه رفتن، بلکه ورود گروهی است که برخی تصور می کردند به آن فضا تعلق ندارد. جمله هایی مانند لجم می گیرد چادری ها را در کافه می بینم دقیقاً از همین احساس ناشی می شود؛ احساسی که می گوید یک فضای خاص متعلق به یک گروه خاص است و حضور دیگری نوعی تجاوز به مرزهای فرهنگی محسوب می شود.

اما اتفاقی که بعدتر رخ داد، ابعاد تاریک تری داشت. برخی کاربران تصاویر دختران محجبه را با هوش مصنوعی دستکاری کردند و برای تحقیر آنان، پوشششان را تغییر دادند. در اصل برخی کاربران برای تحقیر زنان چادری دست به همان کاری زدند که سال ها از آن انتقاد می کردند؛ دخالت در پوشش زنان. انگار مسئله از ابتدا آزادی انتخاب نبوده، بلکه تحمیل سلیقه خود به دیگری بوده است.

همان طور که اجبار یک زن به پوشیدن چادر نقض آزادی فردی است، تحقیر یک زن به خاطر انتخاب چادر نیز نقض همان آزادی است. آزادی زمانی معنا پیدا می کند که از حق انتخاب کسانی دفاع کنیم که انتخابشان را نمی پسندیم.

آزادی، امتیازی نیست که فقط برای آدم های شبیه ما صادر شود. اگر قرار است زنان کم حجاب حق انتخاب داشته باشند، زنان محجبه هم باید همان حق را داشته باشند.

اگر قرار است کسی به خاطر پوشش مورد علاقه اش تحقیر نشود، این قاعده باید برای همه برقرار باشد؛ نه فقط برای گروهی که ما دوستشان داریم.

بخش مهمی از واکنش های منفی نیز ریشه در سیاست دارد. برای بسیاری از مخالفان، چادر صرفاً یک پوشش نیست؛ نماد ساختار سیاسی است. به همین دلیل گاهی میان یک زن محجبه عادی و یک نیروی سیاسی حاکم تفاوتی قائل نمی شوند. این در حالی است که میلیون ها زن مذهبی در ایران نه مسئول سیاست های حکومت اند و نه لزوماً با تمام آن ها موافق.

واقعیت اجتماعی ایران بسیار پیچیده تر از دوگانه های رایج فضای مجازی است. میان مذهبی و حکومتی فاصله ای بزرگ وجود دارد؛ همان طور که میان بی حجاب و مخالف نظام نیز فاصله ای جدی وجود دارد. اتفاقاً حضور زنان چادری در فضاهای عمومی مثل تئاتر، سینماها، مراکز فرهنگی و کافه ها می تواند به شکستن بسیاری از کلیشه ها کمک کند.

تصویری از زنان چادری در کافه البته این ماجرا فقط به زنان محجبه محدود نمی شود. در سال های اخیر بارها دیده ایم که زنان با پوشش متفاوت، از جمله زنانی که حجاب کامل ندارند، در مراسم ملی، راهپیمایی ها و حتی در همین شب ها و در تجمعات مردمی و برنامه های مرتبط با دفاع از کشور در کنار دیگر شهروندان حضور داشته اند؛ پرچم در دست گرفته اند، شعارهای ملی سر داده اند و دوشادوش دیگران از وطن خود دفاع کرده اند.

شاید در ابتدای این مسیر، برخی جریان های مذهبی نسبت به این حضور انتقادهایی داشتند، اما به مرور واقعیت جامعه راه خودش را پیدا کرد. امروز کمتر کسی تعجب می کند وقتی زنان با پوشش های مختلف را در کنار یکدیگر در چنین برنامه هایی می بیند. حتی رسانه ملی نیز در مواردی تصاویر آنان را پخش کرده و با برخی از آن ها گفتگو کرده است.

این تجربه نشان داد که هویت ملی می تواند فراتر از اختلاف سلیقه ها و تفاوت های ظاهری عمل کند. جامعه زمانی سالم تر می شود که گروه های مختلف در کنار یکدیگر دیده شوند، نه زمانی که هر گروه خود را در جزیره ای جداگانه محبوس کند.

مشکل از جایی آغاز می شود که بخواهیم دیگران را از فضاهای عمومی حذف کنیم. اگر امروز گروهی تصور کند کافه فقط برای افراد شبیه خودش است، فردا ممکن است گروه دیگری همین ادعا را درباره فضاهای دیگر مطرح کند. نتیجه چنین نگاهی چیزی جز گسترش شکاف های اجتماعی نخواهد بود.

شاید مهم ترین نکته همین باشد که حضور دختران چادری در کافه ها برای بسیاری از ناظران به یک حرکت اعتراضی تبدیل شد، نه چون خود آنان قصد اعتراض داشتند، بلکه چون ناخواسته مرزهای ذهنی گروهی از جامعه را شکستند. آنان نشان دادند که کافه، سینما، پارک، تئاتر و فضای عمومی نه ملک شخصی یک جریان فکری است و نه قلمرو انحصاری یک سبک زندگی.

جامعه ای سالم زمانی شکل می گیرد که دختر چادری بتواند کنار دختر کم حجاب قهوه بنوشد، بدون آنکه هیچ کدام حضور دیگری را تهدیدی برای هویت خود بداند.

شاید مسئله اصلی این نباشد که چه کسی وارد کافه شده است؛ مسئله این است که هنوز بسیاری از ما یاد نگرفته ایم فضای عمومی را با کسانی شریک شویم که شبیه ما نیستند. چون در نهایت، جامعه را نه شباهت ها، بلکه توانایی ما در تحمل تفاوت ها می سازد.