در میان تمام نقاشی پرتره های به جا مانده از فتحعلی شاه (دومین شاه قاجار) که در سال های طولانی سلطنت او کشیده شده اند، چهره و فرم بدنی او هیچ تغییری نکرده است. هیچ گونه اثر و ردی از افزایش سن یا تغییرات ظاهری در تصاویر دیده نمی شود. در تمام نقاشی ها مردی لاغراندام با ریش های بلند و کمر باریک دیده می شود که با انواع و اقسام نمادهای قدرت و جواهرات، در مرکز تصویر قرار گرفته است. در میان همه این نشانه های سلطنتی اما دو عنصر بیش از دیگران در حافظه تصویری ایران ماندگار شده است؛ تاج کیانی و تخت طاووس. داستان این دو شی در واقع داستان تلاش فتحعلی شاه برای بازسازی تصویر پادشاهی در آن مقطع تاریخی ایران است.

به گزارش ایسنا، آقامحمدخان (اولین شاه قاجار) کشور را یکپارچه کرده بود، اما برای تبدیل شدن یک حکومت نظامی به یک پادشاهی مشروع، چیزی بیش از قدرت نظامی لازم بود. حکومت جدید باید گذشته ای برای خود می ساخت؛ گذشته ای که آن را به شاهان اسطوره ای و تاریخی ایران پیوند دهد.

فتحعلی شاه در سال 1212 قمری بر تخت سلطنت نشست و در همان سال نخست، سفارش ساخت تاجی را داد که نامش مستقیماً از تاریخ و اسطوره ایران می آمد. نام تاج یادآور شاهان کیانی شاهنامه بود و شکل آن نیز قرار بود همین پیوند را به نمایش بگذارد.

تاج کیانی در شکل کامل خود، دارای هشت کنگره و طاق کروی سرخ رنگ است که سطح آن با 1800 دانه مروارید، 1500 قطعه یاقوت و 300 زمرد درشت تزیین شده است. اما سفارش ساخت این تاج در آن بازه زمانی بیش از آنکه صرفا به معنای استفاده از یک شی سلطنتی باشد، بیانیه ای تصویری درباره تداوم پادشاهی ایران به شمار می رفت.

در یکی از نخستین پرتره های فتحعلی شاه که میرزابابا نقاش در سال 1213 هجری قمری ترسیم کرده است، شاه را با جواهرات فراوان و کلاهی شاهانه می بینیم، اما خبری از تاج کیانی نیست. در تصویری دیگر که متعلق به همان سال است، تاجی بر سر شاه قرار گرفته که شباهت بسیاری به تاج کیانی دارد اما هنوز فرم نهایی و کنگره های شناخته شده آن را ندارد.

این تفاوت ظاهراً کوچک، حاوی پیام سیاسی مهمی بود؛ اینکه سلطنت قاجار در حال ساخته شدن بود و نقاشی ها نیز هم زمان با آن در حال شکل دادن به تصویر این سلطنت بودند.

عباس امانت، کارشناس تاریخ قاجاریه علت تفاوت غیبت جواهرات در هنگام به سلطنت رسیدن فتحعلی شاه را عدم تمایل او به استفاده از کلاه کیانی آقامحمدخان می داند و همچنین احتمال می دهد که آخرین بخش از جواهرات سلطنتی که در اختیار صادق خان شقاقی بود، مدتی بعد به خزانه سلطنتی قاجار رسید.

سال ها بعد، هنگامی که مهرعلی نقاش پرتره مشهور خود از فتحعلی شاه را خلق کرد، همچون دیگر تصاویری که در این سال ها کشیده شده بودند، تاج کیانی بر سر شاه قرار داشت. اما جالب آنکه چهره و اندام شاه در مقایسه با تصاویر یک دهه قبل تقریباً تغییری نکرده است، انگار زمان بر پادشاه اثر نمی گذارد. آنچه تغییر کرده، نه خود شاه، بلکه کامل تر شدن نمادهای سلطنتی پیرامون او نسبت به سال های نخست سلطنت است.

با این حال، اگر تاج کیانی نماد پیوند با گذشته اسطوره ای ایران بود، تخت سلطنتی نماد استقرار قدرت در زمان حال محسوب می شد. فتحعلی شاه تنها به ساخت تاج اکتفا نکرد. پس از تثبیت حکومت، دستور ساخت تخت خورشید را صادر کرد؛ تختی آراسته به طلا و جواهر که در سال 1216 هجری قمری آماده شد.

این تخت به دستور شاه وقت و به کمک محمدحسین خان نظام الدوله (فرمانروای وقت اصفهان)، با استفاده از جواهرات موجود در خزانه شاهی، ساخته شد. به دلیل طرح خورشیدی که در بالای تخت قرار داشت، به تخت خورشید شهرت یافت. اما مدتی بعد و پس از ازدواج شاه با طاووس خانم، این تخت به نام تخت طاووس تغییر نام پیدا کرد.

در برخی موارد پیش آمده است که تخت طاووس را با تخت تخت طاووس هند یکسان می دانند. در سایت بانک مرکزی ایران در توضیح این موضوع گفته شده است که مقایسه و توصیفی که تاورنیه از تخت طاووس کرده و آنچه خود از تخت طاووس موجود دیده و استنباط کرده به این نتیجه رسیده که ادعای مدعیان باطل است و برای اطمینان و تأیید نظر خود با ناصرالدین شاه مذاکره و از ایشان استفسار کرده و مطمئن شده است تخت طاووس به امر فتحعلی شاه ساخته شده و به نام همسر او طاووس خانم، تخت طاووس نامیده شده است.

تخت طاووس تنها یک صندلی سلطنتی نبود. این تخت به همراه قالیچه و مخده جواهرنشان خود، به مرکز ترکیب بندی نقاشی های درباری تبدیل شد. شاه بر آن می نشست و تمام عناصر دیگرِ تصویر حول این نقطه مرکزی سازمان می یافت.

اوج این روند را می توان در دیوارنگاره مشهور عبدالله خان معمارباشی در کاخ نگارستان مشاهده کرد؛ اثری که در سال 1228 قمری کشیده شد و بعدها بارها بازآفرینی شد و الگویی استاندارد برای نمایش سلطنت قاجار به وجود آورد. در واقع، در این تصاویر، شاه، تاج، تخت، قالیچه و مخده، عناصر جداگانه نیستند، آنها یک نظام تصویری واحد را تشکیل می دهند.

مدتی بعد از ساخت تخت طاووس، فتحعلی شاه دستور ساخت تخت مرمر و تخت نادری را هم صادر کرد تا بر نمادهای سلطنت خود بیافزاید. هرچند در میزان شهرت و محبوبیت تخت طاووس تغییری به وجود نیامد و اغلب شاهان بعدی نیز مراسم های تاجگذاری خود را بر تخت طاووس انجام دادند.

ماکت تخت طاووس در کاخ گلستان. تخت طاووس اصلی تا سال 1360 در کاخ گلستان نگهداری می شود، اما پس از آن به موزه جواهرات ملی ایران، واقع در خزانه بانک مرکزی در تهران انتقال پیدا کرد.

در این زبان بصری، تاج کیانی و تخت طاووس مشروعیت تاریخی قاجار را نمایندگی می کردند. شاید به همین دلیل باشد که سال ها پس از مرگ فتحعلی شاه نیز این اشیا اهمیت خود را از دست ندادند.

ناصرالدین شاه (نواده فتحعلی شاه) با وجود آنکه در بسیاری از عکس ها و نقاشی هایش تاج کیانی را بر سر نمی گذاشت و برخلاف دیگر شاهان قاجار، کمتر بر تخت سلطنتی می نشست، اما در سال 1274 هجری قمری دستور مرمت تخت طاووس را صادر کرد. او حتی اشعاری درباره تعمیر تخت بر آن افزود و به این ترتیب بار دیگر این نماد کهن سلطنت را وارد چرخه نمایش قدرت کرد.

امروز اگر به پرتره های فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه نگاه کنیم، بیش از آنکه با تصویر دو پادشاه روبه رو باشیم، با دو شیوه متفاوت از نمایش قدرت مواجه می شویم؛ یکی مشروعیت خود را در انبوه نمادها، تاج ها، تخت ها و جواهرات جست وجو می کند و دیگری به سوی ارائه تصویر مدرن تر از پادشاهی گام برمی دارد.