فرارو رابرت مالی، مذاکره کننده ارشد برجام در دوران اوباما و نماینده ویژه آمریکا در امور ایران در دولت جو بایدن، به بررسی وضعیت پیچیده مذاکرات میان تهران و واشنگتن پرداخته است.

به نقل از نشریه فارن پالیسی، دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، اکنون در برابر ایران با دو مسیر اصلی روبه روست: یا می تواند توافقی ناقص و محدود را پیش ببرد و آن را در داخل آمریکا به عنوان یک پیروزی سیاسی عرضه کند؛ یا اینکه بر این محاسبه تکیه کند که واشنگتن توان تحمل درد اقتصادی و سیاسی بیشتری از تهران دارد و بازی ژئوپلیتیکی چیکن (جوجه) — یعنی بازی خطرناکِ فشار، تهدید و عقب ننشینی در آخرین لحظه — را ادامه دهد.

پرسش اصلی این است: ترامپ کدام مسیر را انتخاب خواهد کرد؟ با گذشت هر روز، وزن و اهمیت این تصمیم سنگین تر می شود. در تازه ترین قسمت از پادکست فارن پالیسی، راوی آگراوال با رابرت مالی گفت وگو کرده است. مالی که در دولت اوباما مذاکره کننده ارشد توافق هسته ای سال 2015 (1394) با ایران بود، اکنون مدیریت برنامه خاورمیانه در گروه بین المللی بحران را بر عهده دارد و در مدرسه مطالعات جهانی جکسون دانشگاه ییل تدریس می کند.

راوی آگراوال: حالا تقریباً هر هفته گزارش های تازه ای منتشر می شود که می گویند به توافق نزدیک شده ایم، اما بعد هیچ اتفاقی نمی افتد. شما از مذاکرات جاری میان واشنگتن و تهران چه برداشتی دارید؟

رابرت مالی: هر روز شبیه فیلم روز موش خرما است؛ با این تفاوت که این بار، موش خرما به شدت بیمار به نظر می رسد. هر روز همان آشفتگی، با شکل و بیانی تازه، دوباره تکرار می شود. همان طور که اشاره کردید، در فاصله ای تنها 24 ساعته، رییس جمهور می تواند یک بار بگوید در آستانه توافق هستیم ، کمی بعد اعلام کند اصلاً نیازی به توافق ندارد ، سپس بگوید نمی خواهد با ایرانی ها صحبت کند ، بعد تأکید کند در حال گفت وگو با ایرانی هاست ، از تشدید تنش سخن بگوید و هم زمان مدعی شود می خواهد جنگ را پایان دهد یا حتی تهدید کند که به سادگی کنار می کشد .

اگر بخواهیم بفهمیم امروز دقیقاً در چه نقطه ای ایستاده ایم، ناچار می شویم حال وهوای رییس جمهور را دقیقه به دقیقه اندازه بگیریم؛ کاری که نه ممکن است و نه چندان سازنده. به همین دلیل، بهتر است چند قدم عقب تر بایستیم و به جای دنبال کردن نوسان های لحظه ای، تصویر بزرگ تر را ببینیم.

در تصویر کلان، هر دو طرف باید انگیزه ای جدی برای پایان دادن به بخش مربوط به تنگه هرمز در این درگیری داشته باشند. برای آمریکا، هزینه های اقتصادی و سیاسیِ بسته ماندن تنگه هرمز برای رییس جمهور و حزب او کاملاً آشکار است. همین امروز، مدیران صنعت نفت هشدار می دهند که اگر این وضعیت چند هفته دیگر ادامه یابد، ممکن است قیمت نفت جهشی تازه را تجربه کند؛ جهشی که در مقایسه با آن، شرایط امروز شبیه دوره ای نسبتاً قابل تحمل از فشار اقتصادی به نظر خواهد رسید. بنابراین، از نگاه ترامپ، کاملاً منطقی است که بگوید: بیایید تنگه هرمز را باز کنیم.

از منظر ایران نیز، تهران همیشه می تواند در آینده بار دیگر تنگه را ببندد؛ اما بازگشایی آن در شرایط کنونی به این معناست که می تواند بخشی از درآمدی را که تاکنون از دست داده، دوباره به دست آورد. ایران همچنان بازدارندگی ناشی از توانایی بستن تنگه را حفظ خواهد کرد، اما در عین حال می تواند مقداری اکسیژن تازه به اقتصاد خود برساند؛ به ویژه اگر این روند با نوعی تخفیف یا گشایش اقتصادی همراه شود که بی تردید یکی از خواسته های اصلی تهران خواهد بود. پس از آن، می توان مسائل هسته ای و سایر پرونده های اختلافی را به گفت وگوهای بعدی موکول کرد.

به همین دلیل است که همواره تا آستانه توافق پیش می رویم، اما ناگهان عاملی تازه همه چیز را عقب می راند. نمی خواهم تمام تقصیر را متوجه آمریکا کنم؛ زیرا مذاکره با ایرانی ها نیز می تواند کاری بسیار دشوار و فرساینده باشد. با این حال، به نظر می رسد رییس جمهور آمریکا میان دو کشش متضاد گرفتار شده است. از یک سو، او می خواهد این مرحله از بحران را پایان دهد؛ مرحله ای که واقعاً برایش هزینه ساز شده است. از سوی دیگر، از ضعیف به نظر رسیدن بیزار است و مدام در گوش او زمزمه می کنند که فقط کمی فشار بیشتر بیاور؛ آن ها تسلیم می شوند .

ترامپ همواره به زبان زور تمایل داشته است. بنابراین عقب نشینی در این لحظه، آن هم زمانی که تصور می کند شاید در آستانه دستیابی به امتیازی بزرگ تر قرار دارد، ظاهراً گزینه ای نیست که آماده پذیرش آن باشد. در کنار همه این ها، حجم سنگین بی اعتمادی نیز کار را پیچیده تر می کند. از همین رو، فکر می کنم به توافق نزدیک هستیم؛ اما در این پرونده، نزدیک بودن می تواند هنوز به معنای فاصله ای بسیار دور باشد.

راوی آگراوال: شما این موضوع را خیلی خوب می شناسید، اما فکر می کنم مذاکرات همیشه با اهداف حداکثری آغاز می شود. کنجکاوم بدانم از نگاه شما، اهداف حداقلی دو طرف برای رسیدن به توافق چیست؟

رابرت مالی: هدف حداقلی، کم وبیش همان چیزی است که اشاره کردم؛ یعنی ایالات متحده باید اطمینان پیدا کند که تنگه هرمز به روی تردد عادی باز است تا قیمت نفت و انرژی دوباره شروع به کاهش کند.

راوی آگراوال: اما راب، این اساساً همان وضعیت پیش از جنگ است!

رابرت مالی: بله. این درگیری نه تنها از منظر داخلی و بین المللی غیرقابل توجیه است، بلکه دقیقاً به همان دلیلی که شما بر آن تأکید کردید، نتیجه ای کاملاً معکوس به بار آورده است. هدف اصلی آمریکا اکنون این شده که آثار تنش های خودساخته را خنثی کند؛ یعنی تنگه ای را باز کند که پیش از آغاز بحران اساساً بسته نبود. از این منظر، وضعیت به شکلی آشکار پوچ و تناقض آمیز است.

شاید یکی از دلایلی که رییس جمهور در تصمیم گیری تردید دارد نیز همین باشد؛ چون می داند منتقدان چه خواهند گفت: ما تمام این مسیر را رفتیم، هزینه دادیم و بحران آفریدیم، فقط برای آنکه به وضعیتی بازگردیم که پیش از این اصلاً مسئله نبود! حتی از برخی جهات، وضعیت امروز برای واشنگتن بدتر هم شده است؛ زیرا ایران اکنون از توانایی بستن تنگه هرمز استفاده کرده، می داند که می تواند دوباره از آن استفاده کند و جهان نیز دریافته است که تهران چنین اهرم قدرتمندی را در اختیار دارد. با این حال، در حداقل ترین سطح، این همان چیزی است که رییس جمهور آمریکا به آن نیاز دارد و اگر نتواند آن را به دست آورد، عملاً هیچ دستاوردی نخواهد داشت.

در سمت مقابل، آنچه ایرانی ها در حداقل ترین سطح به آن نیاز دارند پایان محاصره و نوعی پایان درگیری است. حتی اگر دقیقاً روشن نباشد این عبارت در عمل چه معنایی خواهد داشت، اما تهران پیوسته بر آن پافشاری می کند: پایان تنش ها در داخل ایران، پایان جنگ اسراییل علیه لبنان و دست یابی به میزانی از گشایش اقتصادی.

احتمالاً خود ایرانی ها نیز می دانند که صرفاً در برابر بازگشایی تنگه هرمز، امتیاز اقتصادی شگرفی دریافت نخواهند کرد. با این حال، چه از مسیر ایجاد نظامی شبیه عوارض اقتصادی برای کشتی های عبوری از تنگه هرمز و چه از طریق تخفیف تحریم ها و دسترسی به بخشی از دارایی های مسدودشده، تهران به نوعی منفعت اقتصادی ملموس نیاز دارد. دلیل آن روشن است: صرف نظر از اینکه این بحران چگونه پایان یابد، جبران تمام زیان های اقتصادی واردشده بسیار دشوار خواهد بود. بنابراین، ایران باید پیشاپیش امتیازی به دست آورد تا بتواند بازگشت به وضعیت عادی در تنگه هرمز را توجیه کند.

راوی آگراوال: شما به اسراییل و لبنان اشاره کردید. این قطعه از پازل چقدر اهمیت دارد؟ قابل توجه است که ایران تلاش کرده آتش بس با حزب الله را به توافق بزرگ تر آمریکا و ایران پیوند بزند. اما در نتیجه همین مسئله، تنش های فزاینده ای هم میان ترامپ و نتانیاهو شکل گرفته که اکنون وارد عرصه عمومی شده است.

رابرت مالی: همان طور که پیش تر تأکید کردم، تهران بی وقفه بر مطالبات مشخص خود پافشاری می کند. البته می توان درباره معنای دقیق توقف خصومت ها بحث کرد. آیا منظور این است که حمله ای به بیروت انجام نشود؟ آیا یعنی اسراییل دیگر دامنه اشغال خود را گسترش ندهد؟ شاید در این میان، فضایی برای انعطاف و تفسیرهای متفاوت وجود داشته باشد؛ اما اگر ایران قرار باشد وارد توافقی با ایالات متحده شود، تداوم سطح کنونی درگیریِ اسراییل در لبنان قطعاً برای آن ها قابل پذیرش نخواهد بود.

در شرایط فعلی، تهران برای ورود به چنین توافقی موضع خود را بسیار روشن کرده است؛ باید اعتراف کنم حتی روشن تر از آنچه انتظار داشتم. دقیقاً یکی از دلایل گفت وگوی دشوار ترامپ با نتانیاهو نیز همین بود؛ گفت وگویی که در آن ترامپ به او گفت اگر تصور می کنی قرار است به بیروت حمله کنی، دیوانه لعنتی هستی. به نظر می رسد این هشدار تا حدی اثرگذار بوده است. با این حال، یکی از دقیق ترین سخنانی که ترامپ اخیراً بر زبان آورد این بود که آتش بس ها در خاورمیانه معمولاً فقط به این معنا هستند که شدت آتش اندکی کمتر از قبل شده است.

راوی آگراوال: کاملاً درست است. ما تاکنون زیاد درباره مسئله هسته ای صحبت نکرده ایم و می خواهم بدانم از نظر شما این موضوع در مذاکرات فعلی چقدر اهمیت دارد؟ یا اینکه هر دو طرف به این نتیجه رسیده اند که این مسئله فعلاً بیش از حد پیچیده است و ابتدا به نوعی توافق مرحله اول نیاز دارند؟

رابرت مالی: یکی از طنزهای تلخ ماجرا این است که اکنون همه نگاه ها بر تنگه هرمز متمرکز شده، نه بر پرونده هسته ای؛ همان پرونده ای که ظاهراً در وهله نخست، دلیل آغاز تنش ها معرفی می شد. البته در همین جا نیز تناقضی آشکار وجود دارد؛ زیرا ترامپ مدعی بود در ژوئن گذشته (خرداد/تیر ماه گذشته)، برنامه هسته ای ایران را نابود کرده است! بنابراین، ما با لایه هایی از تناقض روی تناقض و منطق گریزی پشت منطق گریزی روبه رو هستیم.

با این حال، نکته جالب این است که تمرکز فعلی چندان بر پرونده هسته ای قرار ندارد. مذاکره درباره این پرونده بسیار پیچیده خواهد بود و در شرایط کنونی، فوری ترین تهدید برای واشنگتن به شمار نمی آید. اما ترامپ صدای منتقدان را می شنود. او می داند مخالفان چه خواهند گفت: اگر این توافق را امضا کند و پرونده هسته ای را در بر نگیرد، شاید دیگر هرگز نتواند به آن بازگردد. از همین روست که او مدام تأکید می کند: البته که باید به پرونده هسته ای هم رسیدگی کنیم و می خواهد از همان ابتدا امتیازی در این زمینه به دست آورد.

اگر تمام چیزی که او در گام نخست می خواهد، صرفاً اعلامیه ای از سوی ایران باشد مبنی بر اینکه هرگز به دنبال سلاح هسته ای نخواهد رفت، چنین تعهدی پیش تر در برجام نیز وجود داشت و می تواند بار دیگر آن را دریافت کند. اگر خواسته او تعهدی از سوی ایران برای مذاکره درباره سرنوشت اورانیوم با غنای بالا باشد، احتمالاً دستیابی به آن نیز ممکن است؛ به شرطی که متن تعهد عمداً مبهم بماند. یعنی ایران وعده دهد درباره محدودیت هایی بر برنامه هسته ای خود در برابر رفع تحریم ها، وارد گفت وگو می شود. چنین چیزی همچنان در قلمرو امکان قرار دارد.

اما اگر ترامپ خواسته ای مشخص تر و الزام آورتر مطرح کند، بعید است بتواند به آن دست یابد؛ زیرا ایران در چنین شرایطی، خواهان رفع فوری تحریم ها خواهد شد. لازم نیست خود را جای مقام های ایرانی بگذارید تا بفهمید تهران دیگر نمی تواند به وعده ای که از زبان رییس جمهور آمریکا بیرون می آید اعتماد کند. او همان کسی است که در سال 2018 (1397) از برجام خارج شد؛ آن هم در حالی که ایران همچنان به تعهدات خود پایبند بود.

علاوه بر این، در یک سال گذشته نیز دو بار، درست در میانه روند مذاکرات، به ایران حمله کرد. از همین رو، ایران هیچ امتیاز ملموسی در پرونده هسته ای واگذار نخواهد کرد، مگر آنکه در برابر آن، امتیازی ملموس و فوری در حوزه تحریم های اقتصادی دریافت کند؛ امری که رییس جمهور آمریکا ظاهراً آمادگی پذیرش آن را ندارد. به همین دلیل، بسیار بعید می دانم که در مرحله نخست، توافقی دقیق، جزیی و الزام آور درباره پرونده هسته ای حاصل شود.

مالی در ادامه مدعی شد: احتمالاً اکنون ایران بیش از هر مقطع دیگری در تاریخ خود به فکر دستیابی به سلاح هسته ای افتاده است، اما هم زمان می داند که بیش از همیشه زیر نگاه و نظارت آمریکا و اسراییل قرار دارد. از همین رو، بازسازی برنامه هسته ای برای تهران می تواند بسیار دشوارتر از گذشته باشد.

به همین دلیل، این پرونده در حال حاضر فوری ترین مسئله به شمار نمی آید و می توان تصور کرد توافقی اولیه شکل بگیرد و مذاکرات هسته ای به مرحله ای بعد موکول شود. اینکه آیا در نهایت روزی توافقی واقعی در این حوزه حاصل خواهد شد یا نه، کسی نمی داند. اما آمریکا و اسراییل تلاش می کنند این پیام را روشن کنند که اگر ایران در آستانه بازسازی برنامه هسته ای خود قرار گیرد، بار دیگر به گزینه نظامی بازخواهند گشت.

راوی آگراوال: آخرین سؤال، راب. با توجه به تمام چیزهایی که گفتیم، اگر هنوز در سمت قبلی تان بودید و باید به ترامپ راهی برای خروج سریع از این بحران پیشنهاد می دادید، چه می گفتید؟

رابرت مالی: همیشه از پاسخ دادن به این سؤال مرددم، چون اصلاً نمی گذاشتم کار به اینجا برسد! تاریخ نگاران بعدها حسابی سرگرم خواهند شد تا بفهمند چرا این تنش ها آغاز شد؛ و شاید روان شناسان حتی بیش از دیپلمات ها یا دانشمندان علوم سیاسی برای پاسخ دادن به این سؤال مناسب باشند.

اما با فرض اینکه اکنون در همین نقطه ایم، فکر می کنم باید محاصره پایان یابد، تنگه هرمز باز شود و نوعی تخفیف اقتصادی برای ایران در نظر گرفته شود. روش ترامپ این است که می تواند شکست را به شکلی تصویر بکشد که هواداران و چاپلوسانش آن را بپذیرند، تکرار کنند و به دیگران بفروشند. او تقریباً فارغ از نتیجه می تواند اعلام پیروزی کند و به همان نسبت، تقریباً فارغ از هزینه ها، می تواند دوباره درگیری را از سر بگیرد. او این توانایی را دارد.