دکتر محسن روشن پژوه، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران، درباره نمایش مصرف موادمخدر در آثار نمایش خانگی اظهار کرد: در سال های اخیر در فضای رسانه ای، سیاست گذاری و حتی در برخی از سطوح نخبگانی کشور، در مواجهه با پدیده اعتیاد نوعی تقلیل گرایی مشاهده می شود -که به اعتقاد من می توان آن را تقلیل گرایی ماده محور نامید (Substance-Centered Reductionism) ؛ به این معنا که تحلیل ها عمدتاً بر ماده مصرفی و یا خود رفتار مصرف متمرکز می شود.

به گزارش روابط عمومی ستاد مبارزه با موادمخدر، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران افزود: در حالی که بر اساس ادبیات علمی امروز، اعتیاد یک پدیده ساده و تک عاملی نیست، بلکه اختلالی مزمن دارای طیف های گوناگون، پیچیده و بازگشت پذیر است و به نوعی در چارچوب مدل زیستی، روانی و اجتماعی فهم می شود.

این روانپزشک ادامه داد: در این چهارچوب، اعتیاد حاصل تعامل چندلایه میان عوامل زیستی، ویژگی های شخصیتی، شیوه های تنظیم هیجان و زمینه های اجتماعی و فرهنگی است. بنابراین ماده ، بیشتر نقش آشکارساز یا تشدیدکننده یک آسیب پذیری زمینه ای دارد نه علت بنیادین آن. این جابه جایی نگاه، می تواند مبنای تحلیل بازنمایی رسانه ای اعتیاد نیز باشد.

وی در پاسخ به این سؤال که نحوه نمایش مصرف مواد مخدر در آثار شبکه نمایش خانگی تا چه حد با واقعیت های علمی و اجتماعی همخوانی دارد؟ و آیا این بازنمایی ها می توانند به عادی سازی مصرف منجر شوند؟، گفت: بازنمایی مصرف مواد در بخش مهمی از تولیدات نمایش خانگی، تحت تأثیر اقتصاد توجه (Attention Economy)؛ یعنی رقابت رسانه ها برای جلب بیشترین میزان توجه مخاطب شکل می گیرد.

روشن پژوه بیان کرد: در این چارچوب، عناصر هیجانی و پُرکشش، نسبت به دقتِ علمی اولویت پیدا می کنند و تمرکز اصلی بر لحظه مصرف است؛ یعنی اعتیاد به صورت یک کنش قابل مشاهده، کوتاه و دراماتیک نمایش داده می شود.

این روانپزشک ادامه داد: این نوع روایت، ناخواسته به نوعی تکه تکه سازی پدیده اعتیاد منجر می شود؛ به این معنا که رفتار از زمینه های روانی، شخصیتی و اجتماعی آن جدا شده و اعتیاد از یک فرآیند تدریجی و چند عاملی و دارای طیف های گوناگون، به یک رُخداد نمایشی و مُنفک از سایر زمینه ها تبدیل می شود که می تواند به کاهش تدریجی حساسیت اجتماعی نسبت به خطر، بدون پذیرش صریح آن، به ویژه در گروه های نوجوان و جوان منجر شود. پدیده ای که در ادبیات سلامت عمومی از آن به عنوان عادی سازی نَرم (Soft Normalization) نیز یاد می شود. در حالی که از منظر علوم اعتیاد، اعتیاد یک اختلال مزمن، دارای طیف های گوناگون و عودکننده با منشأ زیستی روانی و اجتماعی است، اما در برخی روایت ها به یک کنش فردی ساده یا حتی سبک زندگی تقلیل می یابد.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران تصریح کرد: گرچه هم ذات پنداری در نوجوانان عمدتاً از طریق یادگیری مشاهده ای (Observational Learning)؛ یعنی یادگیری رفتار از طریق دیدن دیگران و نیز از طریق فرایند شکل گیری هویت (Identity Formation)؛ یعنی ساخت تدریجی تصور فرد از اینکه من چه کسی هستم؟ رخ می دهد. اما نباید هم ذات پنداری نوجوانان با شخصیت های مصرف کننده را صرفاً به معنای تقلید رفتاری فهم کرد. این فرآیند در بستر شکل گیری هویت رخ می دهد.

این استاد دانشگاه افزود: در این دوره، نوجوانان در حال آزمون سناریوهای مختلف هویتی هستند و در حال پاسخ دادن به یک پرسش بنیادین که: من چه کسی هستم؟ به همین دلیل، شخصیت های رسانه ای برای او صرفاً کاراکتر داستانی نیستند، بلکه به نوعی الگوهای آزمایشی برای ساختن هویت محسوب می شوند و اگر شخصیت های رسانه ای به عنوان الگوهای آزمایشی هویت با ویژگی هایی مانند جذابیت، قدرت یا موفقیت همراه شوند، فاصله شناختی با رفتار پرخطر کاهش می یابد.

روشن پژوه خاطرنشان کرد: به عبارتی اگر شخصیت مصرف کننده بدون نمایش پیامدهای روانی، هیجانی و اجتماعی رفتار خود نمایش داده شود، تصویر ناقصی از واقعیت شکل می گیرد. به این معنا که رفتار پرخطر بدون هزینه های واقعی آن قابل تصور می شود و در این میان، حساسیت بالاتر سیستم پاداش مغز و شبکه عصبی مرتبط با انگیزش و تجربه لذت در نوجوانی نیز، جذابیت رفتارهای هیجان برانگیز را افزایش می دهد و اثر رسانه را تقویت می کند.

وی در پاسخ به این سؤال که این هم ذات پنداری تا چه اندازه می تواند بر نگرش و رفتار واقعی مخاطبان، به ویژه در سنین حساس، تأثیر بگذارد؟، گفت: اثر رسانه در حوزه مصرف مواد معمولاً مستقیم و فوری نیست، بلکه از از طریق هنجارهای ادراک شده (Perceived Norms)؛ یعنی برداشتِ فرد از اینکه دیگران چه رفتاری دارند یا سایرین چه چیزی را طبیعی می دانند، عمل می کند. یکی از مهم ترین این سازوکارها، برداشت از هنجار اجتماعی است؛ یعنی فرد تصور می کند دیگران تا چه اندازه درگیر یک رفتار هستند و یا آن را چگونه ارزیابی می کنند.

وی یادآور شد: بنابراین در مواجهه مکرر با بازنمایی های غیرتحلیلی و غیرمسئولانه، ممکن است ادراک ریسک (Risk Perception) ؛ یعنی میزان خطرناک تلقی کردن یک رفتار، کاهش یابد. این تغییر لزوماً به مصرف فوری منجر نمی شود، اما آمادگی شناختی برای تجربه گری (Cognitive Readiness for Experimentation) را افزایش می دهد و زمینه ذهنی برای تجربه گری را در آینده تقویت می کند. چرا که نوجوانان به دلیل نارس بودن نسبی قشر پیش پیشانی مغز (Prefrontal Cortex)؛ که بخش مسئول تصمیم گیری و کنترل تکانه است، نسبت به این اثرات آسیب پذیرتر هستند.