ابراهیم المرعشی دانشیار تاریخ خاورمیانه در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا و استاد مدعو در کالج آمریکایی مدیترانه و گروه روابط بین الملل در دانشگاه اروپای مرکزی

به نقل از نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت، تا قبل از هفته گذشته، تصور اینکه کشوری مانند عمان به هدفی برای تهدیدهای آمریکا تبدیل شود، تقریباً غیرقابل تصور بود. اما اکنون، دقیقاً در چنین نقطه ای ایستاده ایم. دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، در اظهارنظری سرسری و به سبک همیشگی خود، طی نشست کابینه هشدار داد که عمان مثل بقیه رفتار خواهد کرد وگرنه مجبور می شویم آن ها را منفجر کنیم.

این سخنان در واکنش به گزارش هایی مطرح شد که مدعی بودند عمان در حال بررسی پیوستن به ایران برای کنترل و دریافت هزینه از کشتی رانی در تنگه هرمز است. اسکات بسنت، وزیر خزانه داری آمریکا، نیز این موضع را با تهدید به اعمال تحریم های تهاجمی دنبال کرد. اهمیت این تحول زمانی روشن تر می شود که پیشینه روابط دو کشور را به یاد آوریم. عمان دهه ها میزبان پهلوگیری ناوهای آمریکایی بوده، سال ها نقش میانجی در مذاکرات هسته ای ایران و آمریکا ایفا کرده و نزدیک به دو قرن روابط دیپلماتیک بی وقفه با واشنگتن حفظ کرده است. همین سابقه طولانی، تهدیدهای اخیر علیه مسقط را به تحولی به ویژه شگفت آور و پرمعنا تبدیل می کند.

ایران که پس از حملات مشترک آمریکا و اسراییل در 28 فوریه، عملاً تنگه هرمز را بست، اکنون تلاش می کند این گذرگاه راهبردی را دوباره بازگشایی کند؛ اما به گونه ای که کنترل حاکمیتی خود بر آن را حفظ کرده باشد. تهران در ابتدا از دریافت عوارض عبور برای جبران خسارت های ناشی از جنگ سخن گفته بود. اما تا ماه مه، پس از موجی از واکنش های شدید بین المللی و طرح پرسش هایی جدی درباره مشروعیت حقوقی این اقدام، پیشنهاد خود را بازتعریف کرد و آن را در قالب دریافت هزینه برای خدمات ناوبری، امنیتی و زیست محیطی مطرح ساخت.

گزارش ها نشان می دهد تهران درباره ایجاد سازوکاری مشترک با عمان گفت وگو کرده است؛ کشوری که قلمرو آن با بخش جنوبی تنگه هرمز هم مرز است. با این حال، عمان تاکنون نه به صورت علنی با این ایده موافقت کرده و نه آن را رسماً امضا کرده است. به گفته اسکات بسنت، سفیر عمان در واشنگتن به او اطمینان داده که هیچ برنامه ای برای دریافت عوارض عبور وجود ندارد.

در واقع، ریشه عمیق تر نارضایتی آمریکا را باید در روابط همچنان نزدیک مسقط با تهران جست وجو کرد؛ آن هم در میانه جنگی که برخلاف محاسبات واشنگتن پیش می رود. در حالی که دیگر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بیانیه هایی در محکومیت ایران صادر می کنند و قطعنامه های سازمان ملل علیه اقدامات تهران را امضا می کنند، عمان راه سکوت را در پیش گرفته است. حتی زمانی که پهپادهای ایرانی بنادر عمان را هدف قرار دادند، مسقط اصل حملات را تأیید کرد، اما از نام بردن از ایران به عنوان عامل آن خودداری کرد.

سلطان هیثم بن طارق، پادشاه عمان، تنها رهبر در میان کشورهای خلیج فارس بود که پس از ترور آیت الله علی خامنه ای، انتصاب آیت الله مجتبی خامنه ای را به عنوان رهبر جدید ایران تبریک گفت.

و البته، نباید مقاله شگفت آوری را فراموش کرد که بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، چند هفته پس از آغاز جنگ در نشریه اکونومیست منتشر کرد. او در آن مقاله نوشت که آمریکا کنترل سیاست خارجی خود را از دست داده و اقدامات تلافی جویانه ایران علیه همسایگان خلیج فارس را تنها گزینه منطقی موجود توصیف کرد. برای دولتی که جهان را از دریچه دوگانه یا با ما هستید یا علیه ما می بیند، چنین ادبیاتی چیزی کمتر از خیانت تلقی نمی شود. با این حال، رویکرد عمان به گونه ای برای این کشور سودمند بوده که در جریان همین جنگ نیز آشکار شد. مسقط به دلیل حفظ کانال های باز با ایران و امتناع از میزبانی پایگاه های دائمی آمریکا، حملاتی به مراتب کمتر از همسایگان خود متحمل شد.

پیش از آغاز جنگ، عمان میانجی پنج دور مذاکرات هسته ای میان واشنگتن و تهران بود. درست در آستانه فروپاشی مذاکرات و آغاز حملات، بدر البوسعیدی شخصاً به واشنگتن سفر کرد و با حضور در رسانه های آمریکایی، آخرین تلاش ها را برای زنده نگه داشتن مسیر دیپلماسی انجام داد. این تلاش دقیقه نودی به نتیجه نرسید، اما همان پیشینه میزبانی، میانجی گری رفت وبرگشتی و آمادگی برای گفتن حقیقت های ناخوشایند به هر دو طرف است که عمان را به بازیگری غیرقابل جایگزین تبدیل می کند.

با این حال، به نظر می رسد واشنگتن به نتیجه ای کاملاً متفاوت رسیده است. چندین مقام آمریکایی به نشریه میدل ایست ای گفته اند که نارضایتی از پیام رسانی سیاسی مسقط طی ماه های اخیر به تدریج افزایش یافته است. گزارش های جدیدتر نیز نشان می دهد آمریکا در حال اعمال فشار بر عمان است تا روابط خود با ایران را به طور کامل قطع کند.

جز بیانیه ای که با دقتی آشکار در 29 مه تنظیم شد؛ بیانیه ای که گزارشی از تماس تلفنی وزیر خارجه عمان با همتای ایرانی اش ارائه می داد و بر تعهد دو طرف به تضمین آزادی ناوبری... مطابق با مسئولیت های حاکمیتی شان تأکید می کرد، مسقط به طرزی معنادار سکوت اختیار کرده است. مقام های عمانی نه به استودیوهای تلویزیونی هجوم برده اند و نه در شبکه های اجتماعی تلاش کرده اند رابطه کشورشان با ایران را توضیح دهند یا توجیه کنند. اما این سکوت، پیش از آنکه نشانه انفعال باشد، بازتاب فشارهایی است که عمان به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربه فرد خود با آن روبه روست.

تنگه هرمز در باریک ترین نقطه خود تنها 21 مایل عرض دارد؛ جایی که سواحل ایران در برابر شبه جزیره مسندم عمان قرار می گیرد. همین نزدیکی جغرافیایی باعث شده مسقط و تهران همواره ناچار باشند درباره مدیریت این گذرگاه حیاتی با یکدیگر هماهنگ کنند.

اکنون نیز همین منطق برقرار است. عمان و ایران همچنان ناگزیرند درباره تنگه هرمز با یکدیگر گفت وگو و هماهنگی داشته باشند؛ و فارغ از اینکه توافق نهایی جنگ درباره هزینه ها، عوارض یا سازوکارهای عبور چه بگوید، این هماهنگی در آینده نیز ادامه خواهد یافت.

ایران در گذشته نشان داده است که می خواهد این هماهنگی به چه مسیری کشیده شود. نیویورک تایمز در 21 مه گزارش داد که تهران پیشنهاد یک شراکت رسمی را مطرح کرده و عمان، پس از رد اولیه این پیشنهاد، درباره تقسیم درآمدهای ناشی از هزینه های دریافتی وارد گفت وگو شده است. هرچند وزیر حمل ونقل عمان در اوایل آوریل، با استناد به حقوق بین الملل، دریافت صرفِ عوارض عبور را رد کرد، اما مسقط به طور علنی درِ یک سازوکار مبتنی بر هزینه خدمات را نبسته است.

در این میان، منشأ این اطلاعات نیز اهمیت دارد. این مقام های ایرانی بودند که چنین روایت هایی را مطرح کردند؛ و تهران انگیزه فراوانی دارد تا نوعی همراهی و موافقت را به نمایش بگذارد که شاید هنوز واقعاً به دست نیامده باشد. مشارکت عمان، چنین نظامی از دریافت هزینه را الزاماً قانونی نمی کند؛ اما بی تردید کار را برای منتقدان دشوارتر می سازد که آن را صرفاً به عنوان تصرف یک آبراه بین المللی از سوی یک بازیگر واحد توصیف کنند.

با این حال، تکذیب نکردن این گزارش ها از سوی عمان، یا خودداری مسقط از روشن کردن علنی موضع خود، لزوماً به معنای همدستی با ایران برای بهره برداری از شرایط تازه ای نیست که جنگ ایجاد کرده است. بنادر عمان، به دلیل آنکه بخش عمده خط ساحلی این کشور خارج از تنگه هرمز قرار دارد، با افزایش ترافیک دریایی روبه رو شده اند. همین مسئله، در کنار افزایش قیمت نفت که وضعیت مالی عمان را تقویت کرده، باعث شده اقتصاد این کشور عملکردی بهتر از بسیاری از همسایگانش داشته باشد. صندوق بین المللی پول رشد اقتصادی 3.5 درصدی را برای عمان در سال 2026 پیش بینی می کند. از این رو، پیگیری آشکار منافع مالی نه تنها برای مسقط ضرورتی حیاتی ندارد، بلکه با میراث دیپلماتیک این سلطان نشین نیز در تضاد قرار می گیرد.

بنابراین، سکوت عمان را بهتر است نه به عنوان نشانه همدستی، بلکه به مثابه پذیرش واقعیت تازه ای فهم کرد که جنگ بر منطقه تحمیل کرده است: ایران تلاش می کند از برتری تازه به دست آمده خود بر مهم ترین گلوگاه راهبردی جهان بهره برداری کند. تهران، در حالی که اقتصادش زیر فشار جنگ و تحریم ها فرسوده شده، نمی تواند اهرم فشاری را که از کنترل مهم ترین گذرگاه انرژی جهان به دست آورده، نادیده بگیرد. ایران به خوبی می داند که برای معتبر جلوه دادن هرگونه سازوکار دریافت هزینه، به نوعی همکاری یا دست کم همراهی عمان نیاز دارد. در مقابل، عمان نیز می داند که می تواند از مسیر تنش زدایی نقش آفرینی کند؛ به این معنا که مراقب باشد این هزینه ها هرگز به ترتیباتی دائمی یا سازوکاری شبیه به عوارض رسمی عبور تبدیل نشوند. در میان این دو موضع متعارض، سکوت بیش از هر چیز به منطقی ترین واکنش شباهت دارد؛ واکنشی محتاطانه از سوی کشوری که ناچار است هم با واقعیت قدرت ایران کنار بیاید و هم میراث دیپلماتیک خود را حفظ کند.

عمان تنها کشوری نیست که تلاش می کند راه حلی برد- برد برای بحران تنگه هرمز پیدا کند. معاون نخست وزیر قطر که روز شنبه از سنگاپور سخن می گفت، اعلام کرد دوحه با دریافت هزینه های دائمی مخالف است؛ زیرا به گفته او، تحمیل هزینه ها همواره بر مصرف کننده اثر می گذارد . با این حال، او تاکید کرد که دریافت یک هزینه موقت، برای پاک سازی مین ها یا دیگر خدمات ارائه شده، می تواند قابل مذاکره باشد. این موضع، دقیقاً با منطق پیشنهاد کنونی ایران هم خوانی دارد: نه دریافت پول برای عبور که بر اساس حقوق بین الملل ممنوع است، بلکه دریافت هزینه برای خدمات ارائه شده ؛ سازوکاری که می تواند مجاز باشد، مشروط بر آنکه این هزینه ها واقعی، شفاف و متناسب باشند و در عمل به عوارض پنهان در پوشش خدمات تبدیل نشوند.

تصویری که در نهایت شکل می گیرد، تلاش عمان و قطر برای یافتن فرمولی است که هر سه طرف اصلی بحران بتوانند آن را به نحوی قابل قبول تفسیر کنند: ایران بتواند از آن به عنوان نشانه ای از پیروزی یاد کند، آمریکا وانمود کند هیچ یک از خطوط قرمز آن نقض نشده و اقتصاد جهانی و صنعت کشتیرانی نیز به این جمع بندی برسند که تنگه هرمز دوباره به صورت قابل اتکا بازگشایی شده است.

در چنین بستری، ابهام سنجیده عمان کمتر به فرار از پاسخ گویی شباهت دارد و بیشتر ادامه همان بی طرفی حساب شده ای است که مسقط طی دهه ها آن را صیقل داده است؛ رویکردی که هدفش نه جانبداری از یک طرف، بلکه نگه داشتن همه بازیگران پشت میز مذاکره است. دولت ترامپ موضع عمان را نوعی همدلی با ایران تفسیر می کند، اما این برداشت، سوءبرداشتی بنیادین از شیوه عملکرد همیشگی این سلطان نشین است.

کارنامه عمان خود گویای همه چیز است: کانال های محرمانه این کشور به شکل گیری توافق هسته ای سال 2015 کمک کرد؛ مسقط سال گذشته آتش بسی آبرومندانه میان دولت ترامپ و حوثی های یمن را میانجی گری کرد؛ و طی سال ها نقشی حیاتی در آزادی گروگان ها و زندانیان آمریکایی در ایران و یمن ایفا کرده است. واشنگتن با تهدید به بمباران و تحریم یکی از معدود همکاران آمریکا که ایران واقعاً به آن اعتماد دارد، این خطر را به جان می خرد که شریکی را از دست بدهد که برای نهایی کردن هر توافقی که سرانجام به این جنگ پایان دهد، به کمک او نیاز خواهد داشت.

منبع: فرارو