فرارو - کیفیت هوا و سلامت شهروندان مرکز استان خراسان رضوی، در شرایطی نامناسب قرار دارد.

به گزارش فرارو، به نقل از ایرنا گرد و غبار دیگر یک پدیده گذرا در آسمان مشهد نیست؛ مهمان ناخوانده ای است که از کانون های داخلی و فرامرزی برخاسته و نفس دومین کلانشهر کشور را تنگ کرده است. پدیده ای که نه تنها کیفیت هوا را کاهش داده بلکه سلامت شهروندان را نیز در معرض تهدیدی جدی قرار داده است.

مامان، چرا خورشید کثیف شده؟

صدای پسرک از پشت پنجره می آید؛ دست کوچکش را روی شیشه می گذارد و به قرص کم رنگ خورشیدی نگاه می کند که پشت پرده ای از خاک، رنگ باخته است. مادر پرده را کنار می زند اما منظره بیرون تفاوت چندانی با پشت پرده ندارد. آسمان نه آبی است و نه حتی خاکستری؛ رنگی میان زرد و قهوه ای و اندوه. چند دقیقه بعد سرفه های کودک شروع می شود؛ اسپری تنفسی از کشوی میز بیرون می آید؛ وسیله ای که این روزها بیشتر از اسباب بازی هایش به دست می گیرد.

مادر پنجره را می بندد، دستگاه تصفیه هوا را روشن می کند و دوباره به تلفن همراهش نگاه می کند؛ هشدار آلودگی هوا. توصیه شده کودکان، سالمندان و بیماران قلبی و ریوی از خانه خارج نشوند. برای هزاران خانواده مشهدی، این صحنه دیگر اتفاقی نادر نیست؛ گرد و غبار آرام و بی صدا وارد خانه ها شده است؛ روی لبه پنجره ها و طاقچه ها و ...می نشیند، بر برگ درختان سایه می اندازد، نفس ها را سنگین می کند و رنگ آسمان را می دزدد.

در خیابان های شهر، رهگذران ماسک بر صورت دارند؛ کوه های بینالود که در هوای صاف از دوردست ها دیده می شوند، اینک روزها و گاه هفته ها در مهی از خاک گم شده اند. گنبد طلایی حرم مطهر که همیشه از دور می درخشد، گاهی در پس پرده ای از ذرات معلق کم فروغ تر از همیشه به نظر می رسد. باد می وزد اما به جای طراوت، بوی خشکی زمین و طعم خاک را با خود می آورد. سال ها بود که نام آلودگی هوای مشهد با دود خودروها، ترافیک و آلاینده های صنعتی گره خورده بود اما اکنون دشمنی دیگر نیز به این فهرست افزوده شده است.

دشمنی که نه دودکش دارد و نه اگزوز؛ از دل زمین های خشک، بیابان های تشنه و کانون های فرسایش بادی برمی خیزد و صدها کیلومتر سفر می کند تا بر آسمان این کلانشهر سایه بیندازد.

مشهد این روزها بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر طوفان های گرد و غباری قرار دارد که بخشی از آنها از کانون های داخلی خراسان رضوی و بخشی دیگر از آن سوی مرزها به ویژه افغانستان و مناطق خشک آسیای مرکزی وارد آسمان استان می شوند؛ پدیده ای که کارشناسان آن را یکی از مهم ترین تهدیدهای زیست محیطی جدی سال های آینده شرق کشور می دانند.

کانون های گرد و غبار هرات در افغانستان و قره قوم در ترکمنستان به دلیل هم جواری جغرافیایی با استان خراسان رضوی نقش تعیین کننده ای در تشدید آلودگی هوای مشهد و سایر مناطق این استان ایفا می کنند. گرد و غبار ناشی از این کانون های خارجی با جابجایی توده های هوا، ذرات ریز و گرد و خاکی را به سمت ایران منتقل کرده و در روزهایی که باد از سمت این مناطق می وزد به طور محسوسی کیفیت هوای مشهد و شهرهای مرزی را کاهش می دهد.

این ذرات معلق، علاوه بر ایجاد اختلال در دید و بروز مشکلات تنفسی و تشدید بیماری های زمینه ای در میان شهروندان، خسارات زیست محیطی و اقتصادی قابل توجهی را نیز به استان وارد می آورد و مدیریت آن ها نیازمند دیپلماسی محیط زیستی فعال و همکاری های بین المللی مؤثر با کشورهای همسایه است.

ضرورت مدیریت جامع کانون های گرد و غبار داخلی و خارجی در استان خراسان رضوی به ویژه با توجه به آلودگی های اخیر هوای کلان شهر مشهد اهمیتی دوچندان یافته است. در این راستا علی شکاری، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی ضمن تشریح اقدامات صورت گرفته بر نقش عوامل داخلی و خارجی در این پدیده تاکید کرد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا با اشاره به اینکه تعداد کانون های داخلی گرد و غبار در خراسان رضوی همچنان 30 کانون با وسعت یک میلیون و 200 هزار هکتار است، از توقف رشد سالانه این کانون ها خبر داد. علی شکاری در تشریح اقدامات صورت گرفته در این زمینه گفت: فعالیت های بیابان زدایی ما در راستای جلوگیری از افزایش شمار کانون هاست. ما با 700 هزار هکتار نهال کاری، درخت کاری و تاغ کاری، مدیریت کانون ها را به مرتع داران و دامداران واگذار می کنیم.

مدیرکل منابع طبیعی خراسان رضوی افزود: سامانه مرتع داریم و بهره برداران دارای پروانه، طرح تلفیقی تهیه کرده و مدیریت سامانه را بر عهده می گیرند. آن ها موظف به اقداماتی مانند مبارزه با ملخ، نهال کاری و مقابله با آتش سوزی هستند و ما نیز مرتع را بدون دریافت عوارض پروانه چرا در اختیارشان قرار می دهیم.

وی اظهار کرد: همچنین دادن اجازه برای منابع درآمدی دیگر مانند هرس، جمع آوری گیاهان دارویی، پرورش زنبور و بوم گردی به این مرتعداران از دیگر اقدامات حمایتی است. شکاری در ادامه به موفقیت این طرح ها در مناطقی مانند علی آباد (خواف) و کوه سرخ (کاشمر) اشاره کرد.

شکاری پروژه های اداره کل در مدیریت عرصه های بیابانی و همراهی علاقه مندان، خیرین و دستگاه ها در قالب طرح کاشت یک میلیارد درخت را بخش های دیگر اقدامات در این حوزه عنوان کرد. وی به اجرای طرح های نهال کاری در گناباد و نیشابور هر کدام در وسعت 300 هکتار و در شهرستان خواف به میزان700 هکتار که نیمی از آن اجرا شده، اشاره کرد و گفت: تمام برنامه ها به سمت مهار کانون ها، کاهش سطح آن ها و جلوگیری از افزایش آنها دارد اما این روند در طی سال ها شکل گرفته و نیازمند زمان برای مدیریت است.

با وجود اقدامات صورت گرفته برای مهار کانون های داخلی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی تأکید کرد که منشأ آلودگی هوای مشهد در روزهای اخیر، کانون های خارجی بوده است. وی با اشاره به وضعیت نسبتاً خوب کانون های داخلی به دلیل بارندگی های امسال، اظهار کرد: کانون های داخلی بسیار پایین است و به مشهد نمی رسد و اجازه نداده ایم کانون های داخلی اضافه شود و مهارشان کرده ایم. شکاری همچنین به اختصاص 200 میلیارد تومان کمک برای شهرستان سرخس و فعالیت بر روی کانون های این شهرستان اشاره کرد و گفت: یک خیر نیز 6 میلیارد تومان نهال برای سرخس اهدا کرده است.

وی افزود: سرخس، علاوه بر خاک خود و آلودگی گرد و غباری، به دلیل نزدیکی به کانون خارجی قره قوم ترکمنستان، تأثیرپذیری بالایی دارد. سال گذشته پروژه های احیایی ما در سطح 200 هکتار در این منطقه اجرا شد و امسال نیز ادامه خواهد یافت.

وی در پایان یادآور شد که اصلاح و احیای طبیعت زمان بر است.

معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان رضوی با اشاره به تهدیدات مداوم کیفیت هوای کلان شهر مشهد، به تشریح وضعیت کانون های تولید گرد و غبار پرداخت. طبق اظهارات وی، در حال حاضر بیش از 30 کانون فعال گرد و غبار در داخل استان وجود دارد که در این میان شهرستان های سرخس و خواف به عنوان فعال ترین کانون های داخلی شناسایی شده اند.

مهدی یزدان جو در خصوص تأثیرات فرامرزی بر هوای استان، تصریح کرد که دو کانون مهم تولید گرد و غبار در خارج از مرزهای کشور، شامل صحرای قره قوم در ترکمنستان و مناطق بیابانی در هرات افغانستان، نقش پررنگی در ایجاد بحران دارند.

به گفته وی، صحرای قره قوم به دلیل نزدیکی به شهرستان سرخس و مشهد از بار آلودگی بالاتری برخوردار است و چند سالی است که شهرستان های شمال شرق و شرق استان به ویژه مشهد و سرخس را با تهدید جدی آن مواجه کرده است که این وضعیت عزم دستگاه دیپلماسی کشور را برای حل ریشه ای مشکل می طلبد.

دبیر کارگروه اضطرار کاهش آلودگی هوای استان خراسان رضوی بیان کرد: همچنین از سال گذشته، تأثیرات گرد و غبار از استان های همجوار، شامل غرب استان (شهرستان سبزوار در سمنان) و شهرستان های قوچان و چناران در خراسان شمالی نیز به وضعیت موجود افزوده شده است.

وی درباره پیگیری های بین المللی گفت: که مدیریت پدیده گرد و غبار در کانون های فوق بحرانی سرخس و خواف، مستلزم اجرای دقیق برنامه های جامع مقابله با گرد و غبار و اقدامات دستگاه های اجرایی مرتبط است.

او ادامه داد: در حوزه دیپلماسی نی اداره کل حفاظت محیط زیست استان با تجمیع داده ها و تعیین گستره تأثیر کانون های خارجی تلاش کرده است تا دستگاه دیپلماسی را در پیگیری های بین المللی یاری رساند با این وجود، در آخرین جلسه کارگروه فنی، نمایندگی وزارت امور خارجه بر لزوم ارائه مستندات علمی به زبان بین المللی تأکید کرده که علیرغم مکاتبات صورت گرفته با مبادی ذیربط، تا این لحظه پاسخی دریافت نشده است.

یزدان جو در بخش دیگری از سخنان خود به اقدامات حاکمیتی حفاظت محیط زیست در کانون های داخلی اشاره کرد و افزود که این سازمان در مناطق چهارگانه تحت مدیریت خود، پروژه های بیابان زدایی شامل بوته کاری، بذرپاشی و عملیات آبخیزداری را از محل اعتبارات ملی اجرا می کند. از سال 1396، اقداماتی نظیر کاشت 720 هکتار نهال، 50 هزار هکتار حفاظت و قرق، مدیریت 400 هکتار روان آب و خرید حقوق عرفی 350 واحد دامی در شهرستان های گناباد، بجستان، بردسکن، سبزوار، خواف و سرخس به اجرا درآورده است.

وی تقویت سیستم رصد و پایش را از دیگر اولویت های محیط زیست دانست و از توسعه شبکه ایستگاه های سنجش گرد و غبار در سطح استان به بیش از 14 مورد خبر داد که به همراه مدیریت جلسات هماهنگی بین دستگاهی، گامی عملیاتی برای کنترل این پدیده محسوب می شود.

یزدان جو با اشاره به گستردگی پدیده گرد و غبار و پیچیدگی ماهیت آن، بر ضرورت همکاری همه جانبه دستگاه های مختلف اجرایی و اقشار مردمی تأکید کرد. وی با برشمردن چالش های موجود در این زمینه، راهکارهایی را برای تقویت هماهنگی ها و افزایش اثربخشی اقدامات ارائه داد. یزدان جو با بیان اینکه یکی از مهمترین کانون های تأثیرگذار بر هوای مشهد، شهرستان سرخس است، گفت: هیچ کدام از کانون های گرد و غبار این شهرستان در مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار ندارند.

او ادامه داد: طبق آیین نامه هماهنگی، پیشگیری و مدیریت پدیده گرد و غبار، سازمان حفاظت محیط زیست مسوول اجرای برنامه های پیشگیرانه در مناطق تحت مدیریت خود است، اما در خصوص کانون های خارج از این محدوده، مسوولیت اصلی بر عهده وزارت جهاد کشاورزی و سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور است که باید با بهره گیری از قوانین، مقررات و اعتبارات مصوب، برنامه اقدام خود را تدوین و اجرا کنند.

وی مهمترین چالش در مقابله با گرد و غبار را سرعت بسیار کمتر احیای خاک تخریب شده و استقرار پوشش گیاهی مناسب در مقایسه با سرعت تخریب و ایجاد کانون ها دانست. یزدان جو بیان کرد: طرح مدیریت مناطق بیابانی و مقابله با فرسایش بادی گرد و غبار شهرستان سرخس برای 210 هزار هکتار از اراضی تأثیرپذیر انجام شده و پروژه های پیشنهادی آن برای دستگاه های ذی ربط ارسال گردیده است.

یزدان جو با اشاره به فرا بخشی بودن مدیریت بحران گرد و غبار گفت: ضروری است همه اقشار جامعه، به ویژه کشاورزان، دامداران، عشایر و مرتعداران، با هماهنگی بیشتر با دستگاه های اجرایی، در مقابله با این پدیده مشارکت کنند.

وی با اشاره به مسوولیت اجتماعی نهادهای بزرگ افزود: آستان قدس رضوی به عنوان مالک عمده اراضی در شهرستان سرخس و متولی منطقه ویژه اقتصادی این شهرستان، و همچنین شرکت نفت و گاز شرق به عنوان صنعت کلیدی منطقه، باید به مسوولیت های اجتماعی خود در قبال این بحران عمل نمایند.

وی همکاری و مساعدت عمومی را نیز موثر دانست و ضمن تأیید مطالبه گری مردم استان از مسوولان، از همه دست اندرکاران و بخش های یادشده درخواست کرد تا با مجریان طرح مدیریت مناطق بیابانی منطقه سرخس، همکاری و مساعدت لازم را به عمل آورند. یزدان جو تاکید کرد: مدیریت پدیده گرد و غبار نیازمند زمان، اعتبارات کافی و هم افزایی میان تمام ارکان مدیریتی و اجرایی استان است تا بتوان به نتایج ملموس و پایداری دست یافت.