در روزهایی که مسئولان از ضرورت های امنیت ملی و محدودیت های ناشی از جنگ برای توجیه قطع یا اختلال گسترده اینترنت بین الملل سخن می گفتند، واقعیت در کف بازار چیز دیگری بود.

به گزارش سیتنا، بررسی ها این موضوع و گفت وگو با فعالان بازار فروش VPN و فیلترشکن نشان می دهد اینترنت جهانی هرگز به طور کامل از دسترس خارج نشده بود؛ بلکه دسترسی به آن به کالایی گران قیمت تبدیل شد که تنها بخشی از جامعه توان پرداخت هزینه آن را داشت. به بیان دیگر، اینترنت برای کسانی که پول بیشتری پرداخت می کردند همچنان در دسترس بود و برای سایر شهروندان عملاً مسدود شده بود.

دو فروشنده فیلترشکن که به دلیل ملاحظات امنیتی نام آن ها محفوظ مانده است، جزییات قابل توجهی از شرایط آن روزها ارائه کردند.

به گفته او، در دوران محدودیت شدید اینترنت، راه اندازی VPN دیگر مانند شرایط عادی نبود. برای دور زدن محدودیت ها نیاز به چندین سرور و ایجاد تونل های ارتباطی پیچیده وجود داشت تا اتصال شناسایی و مسدود نشود.

او می گوید: در شرایط عادی یک سرور کافی بود، اما زمان محدودیت ها مجبور بودیم دو یا سه سرور را به هم متصل کنیم تا بتوانیم ارتباط را برقرار نگه داریم. همین باعث می شد هزینه ها چند برابر شود.

نتیجه این وضعیت، جهش عجیب قیمت ها بود. به گفته دیگر فروشنده فیلترشکن، برخی سرویس ها که پیش از بحران با چند صد هزار تومان ارائه می شدند، در دوره محدودیت با قیمت هایی چند برابر به فروش می رسیدند.

نکته مهمی که از هر دو مصاحبه به دست می آید این است که اینترنت بین الملل به طور مطلق قطع نشده بود.

فروشندگان VPN تأیید می کنند که همچنان امکان دسترسی به سرویس هایی مانند اینستاگرام، تلگرام و وب سایت های خارجی وجود داشت، اما این دسترسی تنها از مسیرهایی ممکن بود که هزینه بسیار بالاتری داشتند.

این فروشنده VPN در توضیح علت گرانی می گوید: هرچه محدودیت بیشتر باشد، هزینه ما هم بیشتر می شود. وقتی محدودیت کم شود، هزینه ها پایین می آید و قیمت VPN هم ارزان تر می شود.

این اظهارات پرسش مهمی را مطرح می کند: اگر دسترسی به اینترنت جهانی واقعاً به دلایل امنیتی غیرممکن شده بود، چگونه هزاران کاربر همچنان از طریق سرویس های پولی به آن متصل بودند؟

مصاحبه دوم سیتنا با دیگر فروشنده VPN ابعاد مهم تری از ماجرا را روشن می کند.

این فروشنده توضیح می دهد که در دوره محدودیت ها برخی شرکت های هاستینگ و ارائه دهندگان خدمات برای عبور حجم بیشتری از ترافیک ناچار بودند هزینه های سنگین تری پرداخت کنند.

او می گوید: بعضی سرویس ها برای عبور پهنای باند بیشتر مجبور بودند هزینه های چندبرابری بدهند. مسیری که قبلاً مثلاً 200 هزار تومان هزینه داشت، در آن دوره به 700 هزار تومان می رسید.

این روایت نشان می دهد که مسیرهای دسترسی به اینترنت همچنان وجود داشته اند اما استفاده از آن ها مستلزم پرداخت هزینه های بیشتر بوده است؛ هزینه ای که در نهایت از جیب کاربران دریافت می شد.

سال هاست مقام های رسمی وجود اینترنت طبقاتی را انکار می کنند، اما آنچه از دل این گفت وگوها بیرون می آید، تصویری متفاوت ارائه می دهد.

در عمل، دو گروه شکل گرفته بودند:

گروه اول؛ افرادی که توانایی پرداخت هزینه های چند صد هزار تومانی یا حتی میلیونی برای VPN داشتند و همچنان به اینترنت جهانی دسترسی پیدا می کردند.

گروه دوم؛ شهروندانی که به دلیل مشکلات اقتصادی امکان خرید چنین سرویس هایی را نداشتند و عملاً از ارتباط با جهان خارج محروم می شدند.

به این ترتیب، دسترسی به اینترنت از یک حق عمومی به یک کالای لوکس تبدیل شد.

موضوع دیگری که در هر دو گفت وگو مطرح شد، وضعیت اینترنت پس از بازگشت نسبی اتصال بین المللی است.

یکی از فروشندگان معتقد است که حدود 80 تا 90 درصد محدودیت ها رفع شده و شرایط به وضعیت پیشین نزدیک شده است.

فروشنده دوم اما توضیح فنی تری ارائه می دهد. او معتقد است بخشی از کندی های فعلی ناشی از پاک شدن حافظه های کش (Cache) و زیرساخت های مرتبط با سامانه های DNS در دوره محدودیت هاست.

به گفته او وقتی این ساختارها از بین می روند، بازسازی آن ها زمان می برد و تا شکل گیری مجدد، کاربران کندی و تأخیر را احساس می کنند.

البته این تنها یکی از توضیحات فنی موجود است و ارزیابی دقیق آن نیازمند بررسی کارشناسان مستقل حوزه شبکه است.

اگر هدف از قطع اینترنت جلوگیری کامل از دسترسی به سرویس های خارجی بوده است، چگونه بازار فروش VPN در همان روزها همچنان فعال بوده و خدمات خود را ارائه می کرده است؟

و اگر دسترسی همچنان امکان پذیر بوده، آیا نتیجه عملی این سیاست چیزی جز ایجاد شکاف میان شهروندانی بوده که توان پرداخت هزینه های سنگین را داشته اند و کسانی که نداشته اند؟

مصاحبه های انجام شده با فعالان بازار VPN نشان می دهد روایت قطع کامل اینترنت با واقعیت میدانی فاصله داشته است. آنچه رخ داده بیش از آنکه حذف کامل اینترنت بین الملل باشد، افزایش شدید هزینه دسترسی به برخی افراد بوده است. در چنین شرایطی، اینترنت برای بخش اندکی از جامعه همچنان قابل استفاده باقی ماند، اما برای میلیون ها شهروند دیگر به کالایی دست نیافتنی تبدیل شد.

این وضعیت بار دیگر بحث قدیمی اینترنت طبقاتی را زنده می کند؛ مفهومی که شاید در قوانین وجود نداشته باشد، اما در تجربه روزمره کاربران، بیش از هر زمان دیگری قابل لمس شده است.