محمد محمدی در دنیای اقتصاد نوشت: شاید برای خیلی از ما، روایت زندگی نه با سال های تقویم، که با نام کوچه ها و محله ها ورق می خورد. واقعیت این است که در شلوغی این شهر بی در و پیکر، خانه فقط چهار دیواری و سقف نیست؛ خانه همان جایی است که زندگی روزمره مان در آن قد می کشد، خاطره ها لای دیوارهایش رسوب می کنند و انگار بخشی از شخصیت ما در آجر به آجر آن جان می گیرد.

بسیاری از آدم ها وقتی می خواهند از خودشان بگویند، ناخودآگاه به جایی اشاره می کنند که در آن زیسته اند؛ به محله ای که در آن به نام و اعتباری شناخته می شدند، به خیابانی که امتداد هویتشان شده بود و به آن شبکه انسانی که دور و برشان شکل گرفته بود. به همین خاطر، وقتی خانواده ای دیگر توان ماندن در خانه ای متناسب با جایگاهش را ندارد یا ناچار به کوچ اجباری می شود، قصه فقط یک جابه جایی ساده مکانی نیست. بلکه نوعی گسست پدیدارشناسانه در زیست جهان فرد است.

در واقع، با هر عقب نشینی جغرافیایی، بخشی از سرمایه نمادین و منزلت اکتسابی فرد فرو می ریزد. بحران مسکن در ایران معاصر، پیش از آنکه یک چالش معیشتی باشد، عرصه فرسایش سیستماتیک طبقه متوسط فقیر است؛ فرآیندی که در آن، فرد با از دست دادن مکان خود، در واقع پیوندش را با پایگاه اجتماعی و شبکه روابطی که هویتش را قوام می داد، از دست می دهد و دچار نوعی بی سرزمینی طبقاتی می شود.

مفهوم طبقه متوسط فقیرشده در اینجا به معنای شکل گیری یک طبقه مستقل نیست. این مفهوم بیشتر به قشری درون طبقه متوسط اشاره دارد که در اثر تحولات اقتصادی و تورم های مزمن، بخشی از سرمایه اقتصادی خود را از دست داده است.

بنابراین، این گروه همچنان بسیاری از ویژگی های فرهنگی و ذهنی طبقه متوسط را حفظ کرده است، اما دیگر توان اقتصادی لازم را برای بازتولید همان سبک زندگی ندارد. نتیجه این وضعیت نوعی موقعیت برزخی است؛ موقعیتی که در آن افراد از نظر هویتی خود را همچنان متعلق به طبقه متوسط می دانند، اما امکانات مادی لازم برای تثبیت این موقعیت در دسترس آنان نیست.

در اینجا چارچوب نظری پیر بوردیو می تواند به فهم دقیق تر این وضعیت کمک کند. بوردیو در آثار خود از جمله کتاب تمایز نشان می دهد که موقعیت اجتماعی افراد بر اساس ترکیبی از گونه های مختلف سرمایه شکل می گیرد. سرمایه اقتصادی تنها یکی از این ابعاد است و در کنار آن سرمایه فرهنگی و سرمایه اجتماعی نیز نقش تعیین کننده ای دارند.

در بسیاری از خانواده های طبقه متوسط فقیرشده در ایران، سرمایه فرهنگی همچنان پابرجاست؛ تحصیلات دانشگاهی، مهارت های حرفه ای و نوعی انتظار از ثبات زندگی شهری همچنان وجود دارد. اما کاهش شدید سرمایه اقتصادی باعث شده است امکان بازتولید موقعیت اجتماعی پیشین دشوار شود. حاصل این ناهمترازی نوعی تعلیق منزلت است؛ وضعیتی که در آن عادت واره های طبقه متوسط همچنان پابرجا هستند، اما شرایط اقتصادی دیگر با آن ها سازگار نیست.

این شکاف بیش از هر حوزه ای در عرصه مسکن قابل مشاهده است. در سال های پس از پایان جنگ ایران و عراق و در دوران بازسازی اقتصادی، دسترسی به مسکن به یکی از مهم ترین شاخص های تثبیت موقعیت اجتماعی تبدیل شد. مسکن علاوه بر کارکرد مصرفی، به نوعی دارایی پایدار بدل شد که امنیت اقتصادی خانواده را تضمین می کرد.

با این حال، در دهه های بعد افزایش سریع قیمت زمین و واحدهای مسکونی، همراه با تورم های پیاپی، فاصله میان توان اقتصادی خانوارها و بازار مسکن را به طور قابل توجهی افزایش داد. در نتیجه، بسیاری از خانواده هایی که پیش تر در محله های تثبیت شده شهری زندگی می کردند، به تدریج به مناطق ارزان تر یا شهرهای جدید منتقل شدند.

این جابه جایی فضایی را می توان با مفهوم دتریتوریالیزاسیون توضیح داد؛ مفهومی که ژیل دلوز و فلیکس گاتاری در کتاب هزار فلات مطرح کرده اند. در این چارچوب، قلمرو تنها یک محدوده جغرافیایی نیست، بلکه مجموعه ای از روابط اجتماعی، نشانه های هویتی و حافظه جمعی است که به مکان معنا می بخشد.

هنگامی که افراد از چنین قلمروهایی جدا می شوند، پیوند آنان با شبکه های اجتماعی و نمادهای هویتی نیز دچار گسست می شود. بسیاری از محله های شهری در ایران چنین نقشی داشته اند؛ فضاهایی که در آن روابط همسایگی، شناخت متقابل و تجربه مشترک زندگی شهری شکل گرفته است. انتقال به شهرک ها یا شهرهای جدید، که فاقد این پیشینه اجتماعی هستند، در بسیاری موارد به نوعی گسست از این قلمروهای اجتماعی می انجامد.

در کنار این گسست مکانی، نوعی فاصله اجتماعی نیز شکل می گیرد. ویلیام جولیوس ویلسون جامعه شناس آمریکایی در کتاب مشهور خود محرومان واقعی که در سال 1987 منتشر شد، در مطالعه ای درباره محله های شهری شیکاگو، نشان داد که تمرکز فقر در برخی مناطق شهر موجب می شود ساکنان آن مناطق به تدریج از شبکه های شغلی و فرصت های اجتماعی جدا شوند. ویلسون این وضعیت را نوعی انزوای ساختاری توصیف می کند. مساله فقط کاهش درآمد نیست بلکه فاصله گرفتن از مدار اصلی فرصت هاست.

در تجربه شهری ایران نیز می توان نشانه هایی از چنین فرآیندی را مشاهده کرد. سکونت در شهرهای جدید یا حاشیه های دورتر شهرها اغلب به معنای فاصله گرفتن از مراکز اشتغال، دانشگاه ها، مدارس با کیفیت و فضاهای فرهنگی است. افزایش زمان رفت و آمد، محدود شدن ارتباطات حرفه ای و کاهش دسترسی به امکانات شهری به تدریج نوعی فاصله اجتماعی ایجاد می کند. در این شرایط، جابه جایی مکانی به تدریج به تغییر در موقعیت اجتماعی نیز منجر می شود.

برای فهم این وضعیت می توان شهر را به شبکه ای از جریان های اجتماعی تشبیه کرد؛ جریان هایی از کار، آموزش، فرهنگ و ارتباطات انسانی که در بخش های مختلف شهر با شدت های متفاوتی در حرکت هستند. هرچه افراد به کانون این جریان ها نزدیک تر باشند، دسترسی بیشتری به فرصت ها دارند.

اما هنگامی که بحران مسکن آنان را به نقاط دورتر می راند، فاصله آنان با این شبکه فرصت ها نیز افزایش می یابد. در چنین شرایطی، مساله مسکن دیگر صرفا به داشتن یک واحد مسکونی محدود نمی شود، بلکه به موقعیت افراد در جغرافیای فرصت های شهری مربوط می شود؛ به اینکه در کدام بخش شهر زندگی می کنند و تا چه اندازه به مدارهای اصلی زندگی اقتصادی و فرهنگی نزدیک هستند.

در ایران، این روند در بستر تحولات اقتصادی چند دهه اخیر شکل گرفته است. پیامدهای اقتصادی جنگ، تغییرات بازار زمین و مسکن در سال های پس از آن و تورم های مداوم، به تدریج مسکن را از یک کالای مصرفی به یک دارایی سرمایه ای تبدیل کرد. در نتیجه، فاصله میان قیمت مسکن و توان اقتصادی خانوارها به طور پیوسته افزایش یافت. یکی از پیامدهای ملموس این شکاف، جابه جایی بخشی از طبقه متوسط به شهرهای جدید پیرامون کلان شهرها بوده است.

گزارش های رصد فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نشان می دهد که از دهه 1390 به بعد شمار قابل توجهی از خانوارهای طبقه متوسط فقیرشده از مناطق مرکزی و میانی تهران به شهرهای جدیدی مانند پرند و پردیس منتقل شده اند؛ جابه جایی هایی که اغلب نه از سر انتخاب بلکه در نتیجه فشار فزاینده بازار مسکن رخ داده است.

در این میان، مسکن به یکی از عریان ترین عرصه های آشکار شدن افول اقتصادی این طبقه تبدیل می شود. در سطح فرهنگی، بسیاری از خانواده های طبقه متوسط همچنان می کوشند تصویر موفقیت و ثبات اجتماعی خود را حفظ کنند؛ نوعی عادت واره که بر تحصیل، سبک زندگی شهری و شأن نمادین طبقه متوسط استوار است.

اما در عرصه مسکن این تناقض به سادگی قابل پنهان کردن نیست. مسکن برخلاف بسیاری از حوزه های مصرف فرهنگی، امری نیست که بتوان آن را صرفا به شکل نمادین جایگزین کرد. هنگامی که توان دسترسی به آن کاهش می یابد یا خانواده ای ناچار می شود به حاشیه های دورتر شهر منتقل شود، این شکاف اقتصادی به شکلی مستقیم و قابل مشاهده آشکار می شود.

از همین رو، مسکن را می توان عریان ترین نماد گسست در تجربه طبقه متوسط فقیرشده دانست؛ عرصه ای که در آن افول اقتصادی به وضوح قابل مشاهده است. در اینجا تناقضی در عادت واره این طبقه شکل می گیرد: از یک سو سرمایه فرهنگی و تصور موفقیت همچنان پابرجاست، اما از سوی دیگر ناتوانی در تامین یکی از اساسی ترین نیازهای مادی، این تصویر را به چالش می کشد.

در نتیجه، فشار اقتصادی تنها به کاهش توان مصرفی محدود نمی شود، بلکه می تواند به تدریج بر جهان فرهنگی و انتظارات اجتماعی این طبقه نیز اثر بگذارد. به این ترتیب، بحران مسکن نه فقط مساله ای اقتصادی بلکه نشانه ای از دگرگونی عمیق تر در ساختار اجتماعی است؛ جایی که تجربه فرسایش طبقه متوسط در زندگی روزمره و در جغرافیای شهری به شکلی ملموس و قابل مشاهده آشکار می شود.

منابع

آصف بیات. (1403). انقلاب را زیستن. ترجمه شیرین کریمی. تهران: نشر بیدگل.

بوردیو، پیر. تمایز. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشر ثالث.

Deleuze, Gilles, & Guattari, Félix. A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Wilson, William Julius. The Truly Disadvantaged: The Inner City, the Underclass, and Public Policy. Chicago: University of Chicago Press.