صالح غلام حیدری در شرق نوشت: قدرت که افسار می گسلد، نخستین قربانیانش انسان ها هستند، اما نخستین متهمانش اغلب حقوق بین الملل و حقوق بشر. هر بار که جنگی رخ می دهد یا فاجعه ای انسانی وجدان عمومی را جریحه دار می کند، موجی از تردید و سرخوردگی به راه می افتد و این پرسش بار دیگر تکرار می شود که اگر حقوق بین الملل و حقوق بشر وجود دارند، پس چرا جهان همچنان شاهد جنگ، اشغال، کشتار و آوارگی است؟ پرسشی که در ظاهر ساده به نظر می رسد، اما در دل خود یک سوءتفاهم بزرگ را پنهان کرده است؛ خلط میان نقض قواعد و بی اعتباری آن ها.

در این میان، حقوق بشر بیش از سایر شاخه های حقوق بین الملل هدف انتقاد قرار می گیرد. شاید به این دلیل که برای افکار عمومی آشناتر است و بیش از سایر بخش های حقوق بین الملل در معرض دید قرار دارد. هنگامی که کودکی در جنگ کشته می شود یا جمعیتی از ابتدایی ترین حقوق خود محروم می شوند، بسیاری این وضعیت را نه نشانه نقض حقوق بشر، بلکه دلیلی بر بی اعتباری آن تلقی می کنند. حال آنکه میان نقض یک قاعده و بی اعتباری آن قاعده تفاوتی اساسی وجود دارد.

واقعیت این است که حقوق بشر بخشی از منظومه بزرگ تری به نام حقوق بین الملل است؛ منظومه ای که اساسا برای تنظیم رفتار دولت ها در شرایطی طراحی شده که منافع سیاسی، امنیتی و نظامی در تعارض با یکدیگر قرار می گیرند. انتظار اینکه وجود قواعد حقوقی به تنهایی مانع وقوع تمامی جنگ ها و جنایت ها شود، انتظاری است که از هیچ نظام حقوقی دیگری نیز وجود ندارد. همان گونه که وجود قوانین کیفری به معنای پایان یافتن جرم نیست، وجود قواعد بین المللی نیز به معنای پایان یافتن جنگ و نقض حقوق بشر نخواهد بود.

اشتباه رایج آن است که ناکامی دولت ها در رعایت قواعد حقوق بین الملل به حساب خود حقوق بین الملل نوشته می شود؛ در حالی که بسیاری از بحران های معاصر دقیقا ناشی از بی اعتنایی بازیگران بین المللی به همین قواعد هستند. وقتی اصل منع توسل به زور نادیده گرفته می شود، وقتی تعهدات حقوق بشردوستانه زیر پا گذاشته می شود و هنگامی که ملاحظات سیاسی بر اجرای عدالت بین المللی غلبه می کند، مشکل در فقدان قاعده نیست؛ مشکل در فقدان اراده برای اجرای آن است.

شاید هیچ حوزه ای به اندازه حقوق بین الملل قربانی موفقیت خود نشده باشد. امروزه حتی شدیدترین منتقدان آن نیز برای محکوم کردن جنگ ها، اشغال سرزمین ها، حملات علیه غیرنظامیان یا نقض کرامت انسانی، ناگزیر از مفاهیم و ادبیات حقوق بین المللی استفاده می کنند. اعتراض به جنایت جنگی، مطالبه پاسخ گویی دولت ها، دفاع از حقوق قربانیان و حتی انتقاد از نهادهای بین المللی، همگی در چارچوبی صورت می گیرد که حقوق بین الملل طی دهه ها ایجاد کرده است.

البته هیچ کس نمی تواند منکر ضعف های موجود شود؛ استانداردهای دوگانه، گزینشی عمل کردن برخی نهادها، تأثیر قدرت سیاسی بر فرایندهای بین المللی و ناتوانی در واکنش مؤثر به برخی بحران ها، واقعیت هایی انکارناپذیر هستند. بااین حال، نقد این کاستی ها با نفی اصل حقوق بین الملل تفاوت دارد. اگر دادگاهی رأی ناعادلانه صادر کند، راه حل انکار مفهوم عدالت نیست. به همین ترتیب، اگر قواعد بین المللی به درستی اجرا نشوند، پاسخ منطقی کنارگذاشتن حقوق بین الملل نخواهد بود.

شاید بتوان گفت حقوق بین الملل و حقوق بشر به دیوار کوتاهی تبدیل شده اند که پس از هر بحران، نخستین ضربه ها متوجه آن ها می شود. بااین حال، باید به خاطر داشت که فرو ریختن این دیوار، هیچ محدودیتی برای قدرت ایجاد نخواهد کرد؛ برعکس، جهان بدون حقوق بین الملل جهانی خواهد بود که در آن قدرت، بیش از پیش جایگزین حق می شود.

مسئله امروز نه وجود حقوق بین الملل، بلکه فاصله میان قواعد حقوقی و اراده سیاسی دولت ها برای احترام به آن هاست؛ فاصله ای که نباید به پای خود حقوق بین الملل نوشته شود.