فرارو ایالات متحده و ایران ممکن است در حال نزدیک تر شدن به توافقی برای پایان دادن به جنگ جاری خود باشند. چنین توافقی برای اقتصاد جهانی، که از بسته شدن تنگه هرمز آسیب دیده است، اهمیتی بسیار بزرگ خواهد داشت. اما شاید بالاترین سطح مخاطره برای ایران باشد؛ کشوری که ماه ها تحت محاصره شدید آمریکا قرار داشته و سال ها نیز با تحریم های گسترده تر روبه رو بوده است.

به نقل از نشریه فارن پالیسی، ایران می تواند انتظار چه نوع کاهش تحریم هایی را داشته باشد؟ ایران چگونه اقتصاد جنگی خود را در میانه محاصره آمریکا مدیریت کرده است؟ و آیا وضعیت در تنگه هرمز هرگز به شرایط پیش از جنگ بازخواهد گشت؟

این ها فقط چند نمونه از پرسش هایی هستند که در گفت وگوی اخیر من با آدام توز*، ستون نویس اقتصادی فارین پالیسی، مطرح شد. آنچه در ادامه می آید، گزیده ای است گفتگوی من با ایشان است.

کامرون عبادی: دقیقاً امتیازهای اقتصادی احتمالی ای که می تواند به ایران داده شود چیست؟ و این در عمل چگونه می تواند کار کند؟

آدام توز: اگر کمی در این موضوع دقیق شوید، آنچه واقعاً در اینجا مطرح است، مجموعه ای از دارایی های [مسدودشده ایرانی] است؛ اساساً مطالباتی که ایرانی ها یا دولت ایران یا تأمین کنندگان ایرانی یا بانک های ایرانی از بقیه جهان دارند و ممکن است به حدود 120 تا 130 میلیارد دلار برسد؛ رقمی که می تواند معادل یک سوم تولید ناخالص داخلیِ ایران باشد. نکته حیاتی این است که بیشتر این دارایی ها در ایالات متحده نیستند. این دارایی ها به دلیل تهدید تحریم های ثانویه آمریکا علیه هر کسی که با ایران معامله کند، تحریم و در همان محل خود بلوکه شده اند.

بنابراین، ما تصور می کنیم مبالغ بزرگی از پول که اسماً به نام ایران است، در جاهایی به دوری کره جنوبی قرار دارد، اما همچنین در دیگر نقاط خلیج فارس نیز هست؛ شاید 7 میلیارد دلار در هند و 12 میلیارد دلار در قطر. همه این ها در اصل نتیجه معاملاتی هستند که هرگز کامل نشده اند و سپس مسدود شده و در ظرف های مختلفِ دارایی های بلوکه شده انباشته شده اند. بنابراین، فروش نفت و گازی که هرگز به طور کامل نهایی نشد. یا یک مجموعه به ویژه مبهم به سفارش های نظامی بازمی گردد که رژیم شاه به ایالات متحده داده بود و به اصطلاح برای آن ها پیش پرداخت کرده بود، اما آمریکایی ها البته هرگز آن ها را تحویل ندادند. بنابراین، ظاهراً مقدار بسیار بزرگی پول در بیرون وجود دارد که به نفع ایران است و اگر آمریکایی ها این تحریم ها را بردارند، جریان بسیار قابل توجهی از منابع را برای ایران آزاد خواهد کرد.

موضوع فوری تر این است که به نظر می رسد آمریکایی ها پیشنهاد می کنند نفت ایران از تحریم خارج شود؛ چیزی که بالاخره سلاح اصلی راهبرد فشار حداکثری از دهه 2010 به بعد بود، راهبردی که هدفش محروم کردن ایران از منبع اصلی ارز خارجی اش بود. این دیگر مسئله منابع انباشته شده نیست، بلکه مسئله فروش نفت است؛ نفتی که ایران به وفور در اختیار دارد و می تواند آن را فوراً در برابر پول نقد بفروشد. و ظاهراً آمریکایی ها، البته، تا حدی به این موضوع علاقه مندند، چون فقط می خواهند بازار جهانی نفت از بن بست خارج شود و دولت ترامپ نگران ورود به انتخابات میان دوره ای با قیمت بنزین بالای 5 دلار برای هر گالن در ایالات متحده است.

در داخل ایران مقاومت هایی در برابر توافق وجود دارد. در طرف آمریکایی نیز سردرگمی وجود دارد و در طرف اسراییلی ها هم مقاومت هست؛ کسانی که فقط می خواهند سخت گیرانه پیش بروند و مجموعه ای از کارهای تخریبی دارند که می خواهند به پایان برسانند، به ویژه در لبنان؛ موضوعی که ظاهراً بخشی از هر نوع بسته توافقی خواهد بود. بنابراین، وضعیت بسیار آشفته است، اما ما واقعاً در حال آزمودن مرزها و محدوده آن چیزی هستیم که ممکن است در اینجا امکان پذیر باشد؛ به شکلی که تنها چند سال پیش غیرقابل تصور بود.

کامرون عبادی: ایران تحت تحریم های شدید دولت ترامپ از جمله یک محاصره واقعی علیه بنادر ایران، فعالیت کرده است. ایران در برابر فشار اقتصادی ناشی از این وضعیت چگونه دوام آورده است؟

آدام توز: فکر می کنم یکی از چیزهایی که در بحث درباره این جنگ باید مستقیماً بر آن تمرکز کرد، میزان آشوب، اختلال، هرج ومرج، ترس، آسیب و خسارتی است که همه این ها برای ایران به همراه آورده است. این جنگی انتخابی از سوی اسراییل و ایالات متحده است. با وجود همه لاف زنی ها و تهدیدهای طرف اسراییلی، این جنگ، به طور کلی، به شدت نامتقارن است.

اسراییل به طور نظام مند زیرساخت های صنعتی ایران را هدف قرار می دهد. آن ها نیز هیچ ابایی از بیان آن ندارند و وقتی تحت فشار قرار می گیرند، به سادگی توضیح می دهند که هدف، فرسایش مجتمع نظامی - صنعتی ایران است. بنابراین، آن ها کارخانه های فولاد ایران را هدف قرار داده اند. بخش پتروشیمی را هدف قرار داده اند. آن ها تلاش می کنند بافت و زیرساخت اقتصاد این کشور را ویران کنند. خود ایرانی ها در حال حاضر رقم خسارت را حدود 270 میلیارد دلار اعلام می کنند و این رقمی عظیم است. این رقم حدود نیمی از تولید ناخالص داخلی ایران است. این نبردی بسیار، بسیار نابرابر است.

کامرون عبادی: درباره چگونگی بازگشایی تنگه هرمز ابهام دیپلماتیک زیادی وجود دارد. اکنون برخی پیشنهادها مطرح است که ایران، به جای وضع عوارض به شیوه هایی که تاکنون برای عبور از تنگه هرمز تلاش کرده اعمال کند، می تواند انواع مختلفی از هزینه ها را دریافت کند. چگونه می توانیم تشخیص دهیم که آیا ایران همچنان بر این پهنه آبی که تا این اندازه برای اقتصاد جهانی حیاتی است، کنترل دارد یا نه؟

آدام توز: فکر می کنم این یک نمونه فنی بسیار خوب از نکته ای بسیار بزرگ تر و گسترده تر است؛ و آن اینکه تصور بازگشت اوضاع به حالت عادی در این منطقه، دست کم در آینده نزدیک، بسیار دشوار است. وقتی ایرانی ها قدرتی را که کنترل هرمز به آن ها می دهد احساس کرده اند، وقتی فرض بنیادین راهبرد آمریکا در منطقه از زمان دکترین کارتر در اواخر دهه 1970 یعنی اینکه مسئله کنترل این آبراه هرگز نباید مطرح شود و ایران هرگز نباید در موقعیتی قرار گیرد که حتی رؤیای اعمال کنترل مؤثر را در سر بپروراند با تجربه ای که از آغاز این جنگ کاملاً گمراهانه به دست آورده ایم، زیر سؤال رفته است، چگونه می توانیم دوباره به وضعیت پیشین بازگردیم؟ پاسخ من این است که فکر نمی کنم در آینده قابل پیش بینی چنین بازگشتی رخ دهد.

و مبالغی که مطرح است، از منظر گردانندگان نفتکش های بزرگ ناچیزند؛ زیرا ارزش آن نفتکش ها صد برابر هر رقمی است که ایران ممکن است وسوسه شود مطالبه کند. بنابراین، نوعی سازوکار همزیستی و تفاهم عملی شکل خواهد گرفت. و اگر این مسئله روزی به سادگی به عنوان عوارض بازنمایی شود، برای طرف آمریکایی عمیقاً شرم آور خواهد بود.

آدام توز، ستون نویس نشریه فارین پالیسی و مدیر موسسه اروپایی در دانشگاه کلمبیا