برای هر یک از این مشکلات نیز راهکارهایی ارائه شده است؛ از توسعه مترو و اتوبوس گرفته تا اسقاط خودروهای فرسوده، بهبود کیفیت سوخت، مدیریت مصرف آب و گسترش فضای سبز. اما به نظر می رسد پیش از همه این مباحث، یک پرسش بنیادی وجود دارد که کمتر درباره آن گفت وگو کرده ایم.

به گزارش روزنامه ایران، این پرسش در واقع به مفهوم ظرفیت زیستی شهر بازمی گردد. ظرفیت زیستی به زبان ساده، حداکثر جمعیت و سطح فعالیتی است که یک سرزمین می تواند بدون تخریب منابع طبیعی، افت کیفیت زندگی و ایجاد بحران های پایدار در خود جای دهد. این ظرفیت تابع منابع آب، کیفیت هوا، توان اکولوژیک، زیرساخت های حمل ونقل، انرژی، خدمات شهری و ظرفیت مدیریت محیط زیست است.

امروز بسیاری از نشانه ها حاکی از آن است که تهران با محدودیت های جدی زیست محیطی و زیرساختی مواجه شده و پرسش از ظرفیت واقعی این کلان شهر، دیگر یک بحث دانشگاهی نیست؛ بلکه ضرورتی برای سیاست گذاری و آینده نگری است.

تجربه شهرهای بزرگ جهان نشان می دهد بی توجهی به ظرفیت های محیطی و منابع پایه، می تواند شهرها را تا آستانه بحران های جدی پیش ببرد.
در سال 2018، شهر کیپ تاون آفریقای جنوبی به روز صفر نزدیک شد؛ روزی که احتمال قطع آب لوله کشی برای میلیون ها نفر وجود داشت. در سال 2019 نیز شهر چنای هند با خشک شدن بخش عمده منابع تأمین آب خود مواجه شد. در هر دو مورد، رشد جمعیت، افزایش مصرف و فشار بر منابع طبیعی، نقش تعیین کننده ای در شکل گیری بحران داشت.

درس مشترک این تجربه ها روشن است: اگر ظرفیت یک شهر شناخته و مدیریت نشود، بحران دیر یا زود خود را نشان خواهد داد.

مطالعات طرح جامع تهران در سال های گذشته، سقف جمعیت پذیری شهر را حدود 9 میلیون نفر برآورد کرده بودند. این در حالی است که برآوردها نشان می دهد جمعیت شناور و روزانه تهران در بسیاری از روزها به حدود 13 تا 14 میلیون نفر می رسد و میلیون ها سفر میان تهران و شهرهای پیرامونی انجام می شود. در سال های اخیر نیز بسیاری از مدیران و کارشناسان نسبت به عبور تهران از ظرفیت توسعه ای خود هشدار داده اند. از جمله محسن پیرهادی، رییس فراکسیون مدیریت شهری مجلس که اعلام کرده تهران در عمل بیش از ظرفیت اصولی خود جمعیت پذیرفته است. عباس آخوندی، وزیر پیشین راه و شهرسازی نیز در اظهاراتی مشابه، به فاصله معنادار میان ظرفیت پیش بینی شده و جمعیت فعلی پایتخت اشاره کرده است.

اما شاید تازه ترین و جدی ترین هشدار را باید در رویدادی جست که در سال 1404 رقم خورد: تهران به ساعت صفر آب نزدیک شد. در آبان ماه 1404، ذخیره سدهای تأمین کننده آب تهران به کمترین میزان در دهه های اخیر رسید و هشدار داده شد در صورت تداوم شرایط موجود، پایتخت با بحران جدی تأمین آب مواجه خواهد شد. هرچند بارش های بعدی بخشی از فشار را کاهش داد، اما این رویداد نشان داد مسأله آب در تهران دیگر یک تهدید دوردست نیست، بلکه به یک چالش واقعی و جاری تبدیل شده است.

فراتر از بحث جمعیت و بحران آب، پژوهش های علمی نیز تصویری نگران کننده ارائه می کنند. بر اساس پژوهش تحلیل پیامدهای رد پای بوم شناختی کلان شهر تهران بر پایداری آن که در سال 1404 در نشریه علمی شهر پایدار منتشر شده، رد پای بوم شناختی کلان شهر تهران 6.12 هکتار و ظرفیت زیستی آن تنها 0.0141 هکتار به ازای هر نفر برآورد شده است. پژوهشگران همچنین اعلام کرده اند تهران با کسری بوم شناختی گسترده مواجه است و در صورت تداوم الگوی فعلی مصرف، برای تأمین نیازهای خود به محدوده ای چند صد برابر مساحت فعلی اش نیاز خواهد داشت.

اما نکته مهم اینجاست که تاکنون ظرفیت زیستی تهران به صورت رسمی، شفاف و الزام آور تعیین و اعلام نشده است. هرچند مطالعات دانشگاهی و پژوهشی ارزشمندی در این زمینه انجام شده، اما هنوز سندی رسمی که مبنای سیاست گذاری توسعه شهری قرار گیرد، وجود ندارد.

با این حال، حتی بدون چنین سندی نیز نشانه ها آشکار هستند؛ فرونشست زمین در برخی مناطق جنوب و جنوب غرب تهران، آلودگی هوای مزمن، فشار فزاینده بر منابع آب، ترافیک سنگین و کاهش کیفیت زندگی شهروندان، همگی بیانگر آن هستند که فشار وارده بر منابع طبیعی و زیرساخت های تهران از سطح پایداری فاصله گرفته و ضرورت تعیین ظرفیت زیستی شهر را بیش از پیش آشکار کرده است.

عبور از ظرفیت های محیطی و زیرساختی، خود را در قالب مجموعه ای از بحران های به هم پیوسته نشان می دهد. اولین نشانه، آلودگی هواست. افزایش جمعیت به معنای افزایش خودروها، موتورسیکلت ها، ساختمان ها، مصرف انرژی و سفرهای شهری است. نتیجه طبیعی این روند، افزایش انتشار آلاینده ها و کاهش کیفیت هوا خواهد بود.

دومین نشانه، فشار بر منابع آب است. تهران بخش مهمی از نیاز آبی خود را از منابع زیرزمینی تأمین می کند. برداشت بی رویه از سفره های آب زیرزمینی در کنار خشکسالی های متوالی، به یکی از عوامل اصلی فرونشست زمین تبدیل شده است. بر اساس گزارش های رسمی، در برخی مناطق جنوب و جنوب غرب تهران نرخ فرونشست به بیش از 30 سانتی متر در سال رسیده است؛ رقمی که در میان بالاترین نرخ های ثبت شده در جهان قرار دارد. سومین نشانه، ناکارآمدی تدریجی زیرساخت های حمل ونقل و خدمات شهری است. هرچند توسعه مترو و سایر زیرساخت ها ادامه داشته، اما فاصله میان ظرفیت موجود و نیاز واقعی شهر همچنان قابل توجه است.

چهارمین نشانه نیز کاهش کیفیت زندگی شهروندان است؛ از افزایش زمان سفرهای روزانه گرفته تا آلودگی هوا، فشار بر خدمات عمومی و افزایش هزینه های زندگی.

در اینجا یک سؤال اساسی مطرح می شود: چه نهادی مسئول تعیین و اعلام ظرفیت زیستی تهران است؟ شورای عالی شهرسازی و معماری؟ سازمان حفاظت محیط زیست؟ وزارت کشور؟ شهرداری تهران؟ یا مجموعه ای از این نهادها؟ واقعیت آن است که اگرچه در طرح های جامع و تفصیلی تهران درباره سقف جمعیت پذیری و ظرفیت بارگذاری شهری ارقامی مطرح شده است، اما تاکنون سندی رسمی و الزام آور که ظرفیت زیستی تهران را بر پایه منابع آب، کیفیت هوا، توان اکولوژیک، پسماند، انرژی و ظرفیت زیرساختی شهر تعیین کند، مبنای سیاست گذاری های توسعه ای قرار نگرفته است.