بالاخره پس از ماه ها اختلال و قطعی فرساینده اینترنت بین الملل، در روزهای اخیر نشانه هایی از اتصال دوباره شبکه جهانی دیده شد. داده های زنده ترافیک اینترنتی از افزایش سطح اتصال ایران و دسترسی دوباره به برخی پلتفرم ها حکایت دارد، اما این بازگشت، به جای آنکه پایانی بر نگرانی های کاربران باشد، خود به آغاز وضعیتی تازه انجامیده است؛ وضعیتی مبهم و ناپایدار که می توان آن را برزخ پیام رسان ها نامید.

به گزارش اعتماد، جامعه امروز نه در وضعیت قطع کامل است و نه در شرایط دسترسی روشن و پایدار؛ بلکه در نوعی تعلیق فرساینده میان محدودیت و اتصال به سر می برد. نخستین وجه این برزخ، در سطح حقوقی و سیاستی آشکار می شود. یکی از نشریات در شماره تازه خود از رییس جمهوری، معاون اول او و وزیر ارتباطات به عنوان مثلث شکستن طلسم اینترنت یاد کرده است. همزمان، بیانیه تحلیلی شورای اطلاع رسانی دولت نیز با تشریح مبانی حقوقی، بر ضرورت آزادسازی اینترنت برای مشاغل، آموزش و اقتصاد دیجیتال تاکید کرده و میان مخالفان دغدغه مند و اقلیت پرهیاهو تفکیک قائل شده است.

اما همزمان، این اراده سیاسی، موانع حقوقی و دستورات موقت نهادهای قضایی در کنار عملکرد گزینشی رسانه ملی، پیامی متناقض به جامعه ارسال می کند. در چنین وضعی، یک پرسش اساسی مطرح می شود: آیا دسترسی به اینترنت یک حق است یا امتیازی موقت ؟ مشکل فقط قطع یا وصل اینترنت نیست؛ مشکل، بی ثباتی در تصمیم گیری و فرسایش اعتماد عمومی است. دومین وجه این برزخ، جنبه فنی و امنیتی آن است. پس از ماه ها محرومیت از اینترنت بین الملل، بسیاری از دستگاه ها و اپلیکیشن های کاربران به روز نشده اند.

هشدار مسوولان درباره ضرورت به روزرسانی نرم افزارها پیش از استفاده عادی، بی دلیل نیست؛ چراکه در دوره های گذار، دستگاه های به روزرسانی نشده بیش از همیشه در معرض حملات سایبری قرار می گیرند. بنابراین، حتی وصل شدن اینترنت نیز بدون آمادگی فنی، می تواند به جای آسایش، ناامنی به همراه بیاورد.

سومین چالش، اقتصاد فیلترشکن است. هر چند سطحی از اتصال برقرار شده، اما بسیاری از پلتفرم های پرکاربرد همچنان بدون ابزارهای عبور از فیلترینگ در دسترس نیستند. این یعنی کاربر ایرانی ناچار به صرف هزینه دوباره برای خرید فیلترشکن است. این هزینه فقط مالی نیست؛ پیدا کردن ابزار امن، وقت، انرژی و آرامش روانی کاربران را نیز مصرف می کند و همزمان بازار غیرشفاف و پرسود فروش VPN را گسترش می دهد.

چهارمین بعد این برزخ که شاید پیچیده ترین بخش آن باشد، زیست دوگانه کاربران میان پیام رسان های داخلی و خارجی است. مهاجرت کاربران ایرانی به پیام رسان های خارجی صرفا یک انتخاب سلیقه ای نیست، بلکه دلایل فنی و ساختاری روشنی دارد. از یک سو، یک سویه بودن پلتفرم های داخلی و غلبه رویکرد کانال محور، فضای تعامل آزاد را محدود کرده و ازسوی دیگر، مسائل فنی ازجمله سرعت پایین و اختلال های مداوم، این مهاجرت را از نظر کاربر کاملا توجیه می کند. پلتفرم های جهانی به دلیل زیرساخت های پایدارتر و شبکه مخاطبان گسترده تر، ابزار کارآمدتری برای زندگی مدرن محسوب می شوند. اما تردد دایمی میان این دو نوع پیام رسان، فقط مساله ای رفتاری نیست، بلکه دردسر فنی هم ایجاد می کند. فعال بودن فیلترشکن، گاه عملکرد برخی اپلیکیشن ها و پیام رسان های داخلی را مختل می کند.

در شرایط کنونی، مهاجرت از پیام رسان های داخلی به خارجی با تردید و ابهام همراه است. از یک طرف بیم بازگشت به وضعیت قطعی و انسداد دوباره وجود دارد که مانع از سرمایه گذاری کامل کاربران روی پلتفرم های خارجی می شود. از طرف دیگر، در ماه های گذشته بخش بزرگی از کاربران به ناچار در پیام رسان های ایرانی بازیابی شده و روابط کاری و خانوادگی خود را آنجا شکل داده اند. اکنون بازگشت به فضای خارجی با این چالش روبه روست که هنوز نمی توان تمام آن شبکه مخاطبان را به راحتی در پلتفرم های بین المللی بازیابی کرد.

نتیجه، سرگردانی میان دو فضا، اتلاف وقت برای روشن و خاموش کردن مداوم VPN و ایجاد الگوی تازه ای از خستگی دیجیتال است. جامعه ایران امروز در برزخی دیجیتال ایستاده است؛ برزخی میان حق و محدودیت، اتصال و انسداد، داخل و خارج. اینترنت دیگر یک ابزار لوکس نیست، بلکه بخشی از زیرساخت زندگی روزمره است. ادامه این وضعیت مبهم و نوسان میان وعده های دولت و موانع موجود، تنها فرسودگی بیشتر کاربران و تعمیق بی اعتمادی عمومی را در پی خواهد داشت. شکستن این طلسم، نه فقط به اراده دولت، بلکه به شفافیت حقوقی و پذیرش اینترنت به عنوان یک حق بنیادین نیاز دارد.