ماشاءالله شمس الواعظین، روزنامه نگار و تحلیلگر مسائل راهبردی، معتقد است موضوع ترک تخاصم میان ایران و امریکا می تواند نقطه شروع دوره ای تازه در ژئوپلیتیک منطقه باشد؛ دوره ای که در آن، ایران با اتکا به عنصر جغرافیایی تنگه هرمز، عصب اقتصاد جهان را در دست می گیرد و به یک بازیگر مهم در عرصه جهانی تبدیل می شود.

به گزارش اعتماد، او پیشنهاد ملی اعلام کردن تنگه هرمز را طرحی راهبردی می داند که در صورت پذیرش، قادر است جایگزین نیاز به سلاح هسته ای شود، ساختار تحریم ها را بی اثر کند و حتی حضور امریکا در خلیج فارس را به چالش بکشد.

شمس الواعظین نقش دیپلمات های ایرانی در تبدیل دستاوردهای نظامی به امتیازات سیاسی و اقتصادی را تعیین کننده می داند و تأکید می کند که جهان خود را برای ظهور ایران به عنوان بازیگر چهارم پس از امریکا، چین و روسیه آماده می کند.

در کشاکش مذاکرات اخیر، ایده های مختلفی مطرح شده است؛ از جمله اینکه ایران بر این نکته تأکید دارد که ابتدا به یک ترک تخاصم با امریکا برسد و سپس وارد بحث های پیرامونی، از جمله مساله هسته ای شود تا نوعی اعتمادسازی شکل بگیرد. در مقابل، امریکایی ها می خواهند مساله ترک تخاصم و موضوع هسته ای را در قالب یک بسته نهایی کنند. فارغ از این جزییات، اگر فرض بگیریم یک تفاهم و ترک مخاصمه ای اتفاق بیفتد، ایران پس از جنگ 40روزه با چه شمایلی وارد دوران پساجنگ در منطقه و جهان می شود؟

آنچه در حال رخ دادن است، ولو اینکه ممکن است تغییرات جغرافیایی ظاهری و مرزی به وجود نیاید، اما از نظر ژئوپلیتیک، شاهد تغییری عمیق و ماندگار در منطقه هستیم؛ تغییری که با ایرانِ قدرتمند تر معنا پیدا می کند. به عبارت روشن تر، نقشه سیاسی منطقه با همان خطوط جغرافیایی باقی می ماند، اما وزن و جایگاه بازیگران به کلی عوض می شود. در این چارچوب، من پیشنهاد کرده ام که ایران تنگه هرمز را ملی اعلام کند. این پیشنهاد صرفا یک شعار یا مطالبه حداکثری نیست؛ بلکه بخشی از یک فهم تازه از موقعیت جغرافیایی و راهبردی ایران است. ایران تازه دارد به اهمیت عنصر جغرافیا در قدرت ملی خود پی می برد و تلاش می کند از این ظرفیت استفاده کند. این درک تازه بسیار مهم است و می تواند به تنهایی سطح قدرت ایران را متحول کند.

منظورتان از ملی کردن تنگه هرمز، چیزی شبیه اتفاقی است که در دوران دکتر مصدق با ملی شدن صنعت نفت در اوایل دهه 1950 رخ داد، یا آنچه جمال عبدالناصر در سال 1956 با ملی کردن کانال سوئز انجام داد؟

دقیقا؛ احسنت. مقایسه به جا و مناسبی است. در ماجرای ملی شدن صنعت نفت ایران، ما شاهد بودیم که چگونه یک تصمیم ملی توانست ساختار قدرت اقتصادی و سیاسی را تغییر دهد. در مورد کانال سوئز نیز، اقدام عبدالناصر برای ملی کردن این آبراهه، به رغم فشارها و حملات خارجی، نهایتا به اخراج انگلستان از خاورمیانه و شمال آفریقا انجامید و جایگاه مصر را ارتقا داد. ایده ملی شدن تنگه هرمز نیز در همین چارچوب قابل فهم است؛ یعنی تبدیل یک مزیت جغرافیایی به اهرم ملی قدرت. اما باید توجه داشت که این بار، موضوع فقط یک کشور یا یک منطقه نیست؛ تنگه هرمز، شریان اصلی اقتصاد جهان است و هر تصمیمی درباره آن، ابعاد جهانی خواهد داشت.

اما برخی تحلیلگران معتقدند تنگه هرمز به عنوان یک آبراه طبیعی، از منظر حقوق بین الملل با نمونه هایی مانند کانال سوئز تفاوت دارد و نمی توان به سادگی همان الگو را درباره آن تکرار کرد. چون یک آبراه طبیعی است و انسان در به وجود آمدن آن نقشی نداشته است. نظر شما چیست؟

من این استدلال ها را چندان قبول ندارم. چگونه است که بسیاری از آبراه های جهان - چه طبیعی و چه مصنوعی - یا ملی شده اند یا تحت حاکمیت روشن یک کشور اداره می شوند و از آنها عوارض دریافت می شود؛ اما وقتی نوبت به ایران و تنگه هرمز می رسد، ناگهان برخی فریاد وااسفا سر می دهند که آیین آبراهه بین المللی ، طبیعی بودن و… مانع است؟ ضمن اینکه اگر از خط القعر خلیج فارس محاسبه کنیم، محل اصلی عبور کشتی ها از تنگه هرمز کاملا در محدوده سرزمینی ایران قرار دارد. این نکته حقوقی مهمی است که باید مورد توجه حقوقدانان و دیپلمات ها قرار بگیرد. البته من تأکید می کنم که موضوع تنگه هرمز صرفا در حد اخذ عوارض نیست. ملی شدن این تنگه نیازمند بررسی های دقیق اساتید حقوق بین الملل، روابط بین الملل و متخصصان دریانوردی است. اما مهم تر از همه این است که ایران تازه به اهمیت عنصر جغرافیایی خود پی برده و می خواهد از آن به عنوان یک مولفه راهبردی استفاده کند. این تغییر در خودآگاهی جغرافیایی ایران، خود به تنهایی یک تحول بزرگ است.

چرا این درک و استفاده از عنصر جغرافیا تا این اندازه برای ایران مهم است؟

اگر ایران بتواند این گلوگاه را محکم در دست بگیرد و مدیریت خود را بر آن اعمال کند، در واقع عصب اقتصاد جهان را در اختیار خواهد داشت. تصور کنید کشوری مانند کانادا، یا یک کشور اروپایی، یا هر کشور دیگری در جهان تصمیم بگیرد به تحریم های غیرقانونی امریکا علیه ایران بپیوندد؛ در چنین شرایطی ایران می تواند مقابله به مثل کرده و عبور و مرور کشتی ها و نقل و انتقالات مربوط به آن کشور را از طریق تنگه هرمز محدود یا تحریم کند. به این معنا، ایران با تنگه هرمز خود را به سلاحی مجهز می کند که دیگر شاید نیازی به سلاح هسته ای احساس نشود. این اهرمی است که جایگزین نیاز به بازدارندگی هسته ای می تواند باشد. برای مثال، اگر امارات بخواهد دوباره ادعایی درباره جزایر ایرانی مطرح کند، ایران می تواند از اهرم تنگه استفاده کرده و بر معادله مسلط شود. حتی فراتر از این، اگر در جغرافیای منطقه جایی از یک نام جعلی برای خلیج فارس استفاده شود، آن کشور می تواند در معرض فشارهای ایران قرار بگیرد. ایران می تواند اعلام کند که همه اسناد جعلی باید اصلاح شوند و در غیر این صورت، محدودیت هایی در عبور و مرور دریایی اعمال خواهد شد. این یعنی عنصر جغرافیایی ناشی از تنگه هرمز، یک تحول مهم و بی سابقه است.

با این توضیحات، به نظر شما جامعه جهانی - به ویژه امریکا - می تواند چنین نقشی برای ایران در تنگه هرمز را بپذیرد؟

این پرسش کلیدی است. من منتظر این توافق هستم تا ببینم آیا ایالات متحده، تحت هر عنوانی، خواهد پذیرفت که مدیریت ایران بر تنگه هرمز را به رسمیت بشناسد و بپذیرد که ایران از این مسیر، درآمدهایی - یا به تعبیر دقیق تر، پول خدمات - دریافت کند؛ فرقی نمی کند اسمش را عوارض بگذاریم یا هر چیز دیگر. اگر چنین پذیرشی اتفاق بیفتد، با یک تحول استراتژیک در مقیاس جهانی روبه رو خواهیم بود. اخیرا مرکز مطالعات استراتژیک پکن اعلام کرده که ایران به زودی، پس از این جنگ، به بازیگر چهارم جهان تبدیل خواهد شد. این تحلیل به نظر من کاملا درست است. بسیاری از کسانی که تا دیروز امیدوار بودند ایران سرنگون شود، تجزیه شود یا به حاشیه رانده شود، امروز می بینند که کشور به یک قدرت نوظهور تبدیل شده است؛ قدرتی که با موازنه وحشت و برابری آتش در عرصه نظامی و عملیات میدانی، خود را تثبیت کرده است. اگر این قدرت نظامی و این دست بالای ژئوپلیتیک با یک توافق هوشمندانه درباره تنگه هرمز همراه شود، ایران در موقعیتی قرار می گیرد که می تواند بر قیمت انرژی جهان تأثیر بگذارد، جریان های اقتصادی را تغییر دهد و به طور کلی، نقش یک بازیگر جهانی را ایفا کند.

در این میان، نقش دیپلمات های ایرانی در شکل گیری و تثبیت این دستاوردها را چگونه می بینید؟

نقش دیپلمات های ایرانی بسیار مهم و حتی حیاتی است. بسیاری از کشورها در تاریخ دیده شده که توانسته اند توفیقات نظامی بزرگ به دست بیاورند، اما نتوانسته اند آن را به ارزش افزوده سیاسی، اقتصادی و راهبردی تبدیل کنند. اگر دیپلمات های ایرانی بتوانند این کار را انجام دهند - یعنی دستاوردهای نظامی و امنیتی را به امتیازات پایدار سیاسی و اقتصادی بدل کنند - ما با یک پیروزی بزرگ و تاریخی روبه رو خواهیم بود. در عرصه دیپلماتیک، هم اکنون نشانه های روشنی از شکل گیری دستاوردهای استراتژیک دیده می شود. قدرت منطقه ای و فرامنطقه ای شدن، دقیقا از همین مسیر حاصل می شود. تاریخ تکرار می شود؛ همانطور که در سال 1956 میلادی، فرانسه و انگلستان - با رهبری فرماندهان انگلستان و همراهی امریکا، و بعدها پیوستن اسراییل - به مصر حمله کردند تا مانع ملی شدن کانال سوئز شوند، اما در نهایت مقاومت عبدالناصر باعث شد نه تنها کانال سوئز ملی بماند، بلکه انگلستان از خاورمیانه و شمال آفریقا خارج شود.

حال پرسش این است: آیا این سناریو می تواند درباره تنگه هرمز نیز تکرار شود؟ آیا ممکن است ایالات متحده از خلیج فارس بیرون برود و امنیت منطقه به دست خود کشورهای منطقه تأمین شود؟ اگر چنین اتفاقی بیفتد، شاهد اخراج تدریجی امریکا از حوزه خلیج فارس و شاید دریای عمان و شرق اقیانوس هند خواهیم بود. در این صورت، ایران به قدرتی بسیار مهم تبدیل می شود که عصب اقتصاد جهان را در دست دارد و به بازیگری جهانی بدل خواهد شد.

اگر چنین سناریویی محقق شود، چه پیامدی برای تحریم ها و ساختار فشارهای بین المللی علیه ایران خواهد داشت؟

در آن صورت، معادله تحریم ها اساسا دگرگون خواهد شد. اجازه بدهید صریح بگویم: اگر ایران بتواند مدیریت تنگه هرمز را تثبیت کند و نقش خود را در نظم امنیتی منطقه به رسمیت برساند، دیگر هیچ کس نخواهد توانست ایران را به صورت یک جانبه یا حتی چندجانبه، به شکل گذشته، تحریم کند. ایران در چنین وضعیتی قادر خواهد بود قیمت انرژی جهان را متأثر کند، مسیرهای انتقال را تحت تأثیر قرار دهد و واکنش متقابل نشان دهد. این یعنی ابزار تحریم، کارایی گذشته خود را از دست می دهد و توازن جدیدی در روابط ایران و جهان شکل می گیرد. از این رهگذر، ایران نه فقط یک قدرت منطقه ای، بلکه یک بازیگر جهانی خواهد شد که بدون مشارکت و رضایت او، تصمیمات مهم در حوزه انرژی و امنیت دریایی به سختی ممکن است. این چشم انداز البته مشروط به آن است که ایران در کنار قدرت نظامی و جغرافیایی، دیپلماسی هوشمندانه و حکمرانی داخلی کارآمدی هم داشته باشد.