حسین قتیب در خراسان نوشت: در سیاست، همه افراد قابل نقدند؛ اما همه افراد قابل جایگزینی نیستند. این تفاوتی است که گاهی در هیاهوی رقابت های سیاسی، افشاگری های رسانه ای و دوگانه سازی های افکار عمومی نادیده گرفته می شود.

علی لاریجانی، علی شمخانی و محمدباقر قالیباف با وجود تفاوت های جدی در سوابق، شخصیت و گرایش های سیاسی، یک نقطه اشتراک مهم دارند؛ هر سه در مقاطعی از تاریخ معاصر ایران در مرکز پرونده های حساس امنیتی، سیاسی و راهبردی قرار داشته اند. آنان از جمله چهره هایی بودند که در شرایط بحران می توانستند میان نهادهای مختلف پل بزنند، هزینه تصمیم گیری را کاهش دهند و در بزنگاه های حساس نقش تنظیم گر ایفا کنند. با این حال، هر سه طی سال های اخیر به اشکال مختلف در معرض فرسایش اعتبار عمومی قرار گرفته اند.

موضوع صرفاً دفاع از این افراد نیست. هیچ یک از آنان معصوم نیستند و نقد عملکردشان نه تنها مجاز، بلکه ضروری است. مسئله آن جاست که گاهی نقد از مسیر طبیعی خود خارج می شود و به ابزاری برای حذف سرمایه های حکمرانی تبدیل می گردد.

در مورد علی لاریجانی، این روند حتی به حذف رسمی از رقابت سیاسی رسید. فردی که سابقه ریاست مجلس، دبیری شورای عالی امنیت ملی و حضور در پرونده های مهم بین المللی را در کارنامه داشت، از عرصه رقابت کنار گذاشته شد. فارغ از ارزیابی مثبت یا منفی از کارنامه او، حذف چنین ظرفیتی در دوره ای که کشور با مجموعه ای از بحران های داخلی و خارجی مواجه بود، پرسش هایی درباره نحوه استفاده از سرمایه های مدیریتی کشور ایجاد کرد.

علی شمخانی نیز در سال های اخیر با موجی از فشارهای رسانه ای و سیاسی مواجه شد. بخش مهمی از این فشارها نه در قالب نقد مستند سیاست ها، بلکه از طریق درز اطلاعات ناقص، برجسته سازی گزینشی و ایجاد فضای تردید نسبت به جایگاه او شکل گرفت. الگویی که در نهایت می تواند به تضعیف یک ظرفیت راهبردی منجر شود.

درباره قالیباف نیز ماجرا مشابه است. نقد عملکرد او در شهرداری، انتخابات یا مجلس کاملاً طبیعی و حتی لازم است؛ اما هنگامی که نقد در قالب هیجان رسانه ای، تخریب حیثیتی و قضاوت های شتاب زده عرضه شود، کارکرد آن از اصلاح فاصله می گیرد و به نابودی اعتماد عمومی تبدیل می شود.

این جاست که باید میان نقد مسئولانه و عملیات شناختی تفاوت قائل شد. نقد مسئولانه بر سند، استدلال و امکان پاسخگویی استوار است و هدف آن اصلاح نهادهاست. اما عملیات شناختی با گزینش اطلاعات، حذف زمینه ها، تحریک احساسات و تبدیل ابهام به قطعیت، به دنبال سوزاندن سرمایه اجتماعی و اعتبار چهره های مؤثر است.

تجربه نشان داده است که حذف راهبردی افراد، همیشه با حذف فیزیکی آغاز نمی شود. پیش از آن، مرحله ای از تردیدسازی، تخریب سرمایه نمادین و کاهش اعتماد عمومی شکل می گیرد. نمونه ای از این وضعیت را پیشتر درباره شهید قاسم سلیمانی نیز شاهد بودیم؛ جایی که ارزش واقعی یک ظرفیت راهبردی، پس از فقدان او برای بسیاری آشکار شد.

مبارزه با فساد، شفافیت و پاسخگویی از ارکان حکمرانی مطلوب است؛ اما اگر این مفاهیم از چارچوب اصلاح خارج شوند و در خدمت تخریب قرار گیرند، نتیجه نهایی نه تقویت نظام تصمیم گیری، بلکه فرسایش ظرفیت هایی خواهد بود که کشور در روزهای سخت بیش از هر زمان دیگری به آن ها نیاز دارد.