لایحه «اصلاح قانون تأمین اجتماعی و ایجاد نظام جدید تأمین اجتماعی» بار دیگر به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز حوزه رفاه و بیمه تبدیل شده است. در حالی که دولت هدف این لایحه را اصلاح ساختار صندوق‌های بازنشستگی و رفع ناترازی‌های مالی عنوان می‌کند، برخی کارشناسان حوزه تأمین اجتماعی معتقدند بخش‌هایی از این طرح می‌تواند به کاهش سهم کارفرمایان، انتقال دارایی‌های سازمان تأمین اجتماعی به دولت و نادیده گرفتن مطالبات تاریخی بیمه‌شدگان منجر شود؛ موضوعی که انتقادات گسترده‌ای را در میان فعالان کارگری و بازنشستگی برانگیخته است.

این روزها «لایحه اصلاح نظام تأمین اجتماعی و ایجاد نظام جدید تأمین اجتماعی» بسیار خبرساز شده است. دولت چهاردهم حراج به اموال کارگران زده است؛ اواخر سال 1403 قرار بود بانک رفاه کارگران را به صندوق ضمانت سپرده‌های بانک مرکزی واگذار کند. این عملکرد با انتقادهای بسیاری روبه‌رو شد و در نهایت طرح تعطیل شد.

امسال دوباره خبرهایی مبنی بر واگذاری تامین اجتماعی تحت عنوان اطلاح و نظام جدید تامین اجتماعی مطرح است.

بر اساس گزارش دبیرخانه هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه، لایحه پیشنهادی «اصلاح قانون تأمین اجتماعی و ایجاد نظام جدید تأمین اجتماعی» که از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ارائه شده، با تکیه بر تغییرات ساختاری عمده مانند یکپارچه‌سازی نظام درمان، جداسازی نظام بیمه بیکاری و بازتعریف سهم حق بیمه کارگران و کارفرمایان، به دنبال یک اصلاح بزرگ برای مهار ابرچالش ناترازی صندوق‌های بازنشستگی است.

بنا بر گزارش این دبیرخانه، بیشتر تحلیل‌های منتشر شده پیرامون این موضوع، در قالب شاخص‌های کلان، نسبت‌های پشتیبانی و مغایرت‌های مرسوم قانونی باقی مانده‌اند. در بخشی شهاب فولادی‌مقدم، کارشناس حوزه رفاه و تأمین اجتماعی، در یادداشتی با عنوان «هر سطر، یک روایت» با نگاهی جدید و متفاوت به سراغ لایحه اصلاح قانون تأمین اجتماعی و ایجاد نظام جدید تأمین اجتماعی رفته و تلاش کرده است این لایحه را نه صرفاً به‌عنوان یک متن حقوقی و فنی، بلکه مجموعه‌ای از تصمیمات اثرگذار بر زندگی روزمره مردم بازخوانی کند.

نویسنده در این یادداشت با رویکردی روایی _ تحلیلی، هر بخش از لایحه را در پیوند با تجربه زیسته گروه‌های مختلف اجتماعی تفسیر کرده است. از کارگری که در انتظار بیمه بیکاری با نااطمینانی روزهای خود را می‌گذراند، تا بیماری که در مسیر دسترسی به خدمات درمانی با کمبود امکانات مواجه می‌شود و تا نیروی کاری که در بازار پلتفرمی بدون قرارداد رسمی فعالیت می‌کند و از آینده امنیت شغلی خود مطمئن نیست.

بنا بر این گزارش، گره‌های کور این لایحه و قانون فعلی را نه با فرمول‌های پیچیده، بلکه از زبان 5 آدم معمولی روایت کرده‌اند.

علی حیدری، کارشناس رفاه و تامین اجتماعی در این خصوص، گفت: چندی پیش وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی طی نامه‌ای خطاب به وزرای اقتصاد و بهداشت، لایحه «اصلاح قانون تامین اجتماعی و ایجاد نظام جدید تامین اجتماعی» را جهت طی مراحل تصویبی، ارسال کرده است و متعاقب آن و با توجه به نقدهای وارد شده به متن لایحه مزبور، وزارتخانه نسبت به اعلام فراخوان عمومی برای اظهارنظر کارشناسان و نیز تشکل‌های کارگری، کارفرمایی و بازنشستگی، متن لایحه را منتشر و در سایت خود بارگذاری کرد.

وی افزود: به تازگی دبیرخانه هیئت‌امنا سازمان تامین اجتماعی و صندوق‌های تابعه، کتابچه‌ای 32 صفحه‌ای را تحت عنوان «هر سطر یک روایت» به قلم آقای شهاب‌الدین فولادی‌مقدم با آرم و لوگوی رسمی دبیرخانه مزبور منتشر کرده و روابط عمومی و اطلاع‌رسانی دبیرخانه مزبور و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی این کتابچه را در سطحی وسیع انتشار داده‌اند.

وی اظهار کرد: در این کتابچه که شامل گفته اول، جمع‌بندی و 6 روایت است که در آنها نسبت‌های ناروایی به سازمان تامین اجتماعی داده شده است و برای اثبات پیش‌نویس لایحه تلاش شده است که نقش و کارکرد سازمان تامین اجتماعی تخطئه و تخریب شود و بخش‌هایی از واقعیت‌ها روایت نشده است.

وی یادآور شد: سازمانی که در ساحت نوین خود بالغ بر 70 سال قدمت دارد و طی نیم قرن اخیر علیرغم همه بحران‌ها و شوک‌های وارد شده و به رغم عدم پرداخت به موقع و به قیمت روز و به روش نقدی تعهدات بیمه‌ای دولت، توانسته است تعطیلی و تعدیل نیروی ناشی از انقلاب 1357، جنگ 8 ساله و بازسازی خرابی‌های آن، طرح تعدیل نیروی انسانی دولت، خصوصی‌سازی و واگذاری‌های غیراصولی تصدی‌های دولت، سیل‌ها و زلزله‌های رودبار و منجیل، بم و سرپل ذهاب، پل دختر، بحران کرونا، چند دهه حصر اقتصادی و تحریم‌ها، جنگ 12 روزه و... را از سر بگذراند و بدون برخورداری از اعتبارات و بودجه‌های دولتی که صرف 21 صندوق بیمه اجتماعی دیگر و سازمان بیمه سلامت می‌شود، اجازه نداده است هیچ وقفه و خللی در ارائه خدماتش به ذی‌نفعان ایجاد شود.

این کارشناس حوزه تامین اجتماعی با اشاره به مداخلات نهادها در این صندوق، عنوان کرد: سازمانی که با وجود مداخلات غیراصولی و تحمیل تصمیمات مغایر با اصول و قواعد بیمه‌ای و سرریزهای تحمیلی و حمایتی متواتر و پربسامد، به لحاظ بسیاری از شاخص‌های ارزیابی نظامات بیمه‌ای، وضعیت مطلوب‌تری نسبت به 21 صندوق دیگری دارد که توسط دولت اداره می‌شود، صندوق‌هایی که طی دو دهه اخیر از بودجه مستقیم دولت و یا امتیازات و انحصارات خاص دولتی و یا دستگاه اجرایی مربوطه ارتزاق می‌کنند.

حیدری با اشاره به روایت‌های ارائه شده در کتابچه‌ای که درباره لایحه اصلاح نظام تأمین اجتماعی و ایجاد نظام جدید تأمین اجتماعی نوشته شده است، اظهار کرد: این کتابچه حاوی 6 روایت است روایت یاسر (بیمه بیکاری)، سلمان (خدمات درمانی روستاییان)، عطیه (موضوع جایگزینی ماشین به جای انسان)، سبحان (راننده پلتفرمی)، جعفر (مستمری بازنشستگی) و شهربانو (حق بیمه پیمان) که طبق نوشته نویسنده، ماحصل شنیده‌های این نویسنده است.

وی گفت: صرف‌نظر از اینکه آیا شنیده‌های این راوی از یکی از ذی‌نفعان می‌تواند مبنای قضاوت در مورد کارکرد و عملکرد یک سازمان قرار گیرد و صرف‌نظر از اینکه آیا می‌توان اشتباه یا قصور یا گفته‌های یک کارمند در یک شعبه به یک ذی‌نفع را به کل شعب و کل کارکنان تعمیم و تسری داد یا خیر، نکته مهم و اساسی این است که آیا می‌شود بر اساس یک شنیده، حکم به عدم صحت قانون داد و آن را مستمسک و محمل تغییر قانون قرار داد؟

وی افزود: مثلا در مورد بیمه بیکاری، طی سال‌های گذشته چند میلیون نفر از صندوق بیمه بیکاری، مقرری دریافت کرده‌اند و در سال جاری هم به دلیل اثرات جنگ احتمالا بالغ بر نیم میلیون نفر مقرری بیمه بیکاری خواهند گرفت. حال آیا می‌شود این روایت‌های مثبت چند میلیونی را نادیده گرفت و فقط به دلیل روایتی که یاسر برای شهاب‌الدین تعریف کرده است نه تنها یک سازمان بلکه یک قانون را تخطئه کرد؟ آیا مشخص شده است که مدارک یاسر کامل بوده است؟ آیا نامه معرفی و جواب استعلامات او از وزارت کار آمده است؟ آیا سابقه بیمه لازم برای برقراری مقرری را داشته است؟و... . نکته تلخ ماجرا این است که نویسنده عنوان می‌کند چون صندوق بیمه بیکاری فرسوده است و کسری دارد، سازمان تامین اجتماعی در روند برقراری و پرداخت مقرری گره انداخته و آن را تطویل کرده است.

این کارشناس حوزه تامین اجتماعی یادآور شد: نخست این که صندوق بیمه بیکاری کسری ندارد. دوما، سازمان تامین اجتماعی در بسیاری از سال‌ها که صندوق کسری داشته است مقرری بیکاران را پرداخت کرده است.

وی در ادامه سخنان خود به روایت دیگری اشاره کرد و گفت: در روایت جعفر گفته شده است که تاخیر در برقراری مستمری جعفر به دلیل کسری سازمان تامین اجتماعی بوده و... . این در حالی است که طی سال‌های فعالیت این سازمان ده‌ها میلیون نفر از مردم مستمری گرفته و در حال حاضر نیز بالغ بر 4 میلیون نفر در حال دریافت مستمری به صورت ماهانه هستند. باید از نویسنده این روایت‌ها پرسید، آیا پرونده جعفر و روند کار او را در سازمان تامین اجتماعی بررسی کرده است؟ این جزییات گره بسیاری از آنچه به عنوان روایت برای یک تغییر آمده است را باز می‌کند.

حیدری در ادامه سخنان خود گفت: در ادامه این روایت‌ها باید از نویسنده پرسید، در مقابل سازمان تامین اجتماعی، نظام مالیاتی و سازمان امور مالیاتی را که هوشمند قلمداد کرده‌ است، هیچ روایتی از کارکرد و عملکرد سازمان امور مالیاتی نشنیده است؟

حیدری در ادامه توضیح روایت‌های اعلام شده از سوی دبیرخانه مربوطه، توضیح داد: در دو روایت بیمه بیکاری و بازنشستگی، نویسنده اعلام کرده کمبود منابع، کار برقراری مزایا را دچار وقفه و تاخیر کرده است و در روایت ششم که مربوط به شهربانو است، اظهار کرده، کمبود منابع باعث شده تا سازمان به سراغ اعمال ضریب حق بیمه پیمان برود؛ در حالی که موضوع حق بیمه پیمان در دهه 1350 و در رژیم سابق به عنوان سازوکاری برای حصول اطمینان از ایفای حقوق بنیادین نیروی کار در کنار سازوکارهای بازرسی کارگاهی و بازرسی دفاتر قانونی تعبیه شده است و ربطی به کسری منابع یا کسری نقدینگی ندارد. مضافا بر این که اگر فرض نویسنده را درست لحاظ کنیم، نویسنده باید بداند کسری منابع و نقدینگی سازمان تامین اجتماعی به دلیل عدم پرداخت جاری، نقدی و به ارزش روز واقعی تعهدات بیمه‌ای دولت به سازمان مزبور است و محاسبات بیمه سنجی (اکچوئری) نشان می‌دهد که اگر دولت حق بیمه‌های تعهد شده قانونی خودش را به موقع و به صورت نقد به سازمان تامین اجتماعی می‌پرداخت و بپردازد این سازمان تا دو دهه دیگر مشکل کسری نقدینگی نخواهد داشت.

حیدری درباره روایت دوم نویسنده کتابچه تغییرات برای تامین اجتماعی و روایت سلمان که یک روستایی است و برای درمان دچار مشکل شده است، گفت: سلمان روستایی بوده و مشمول سازمان بیمه سلامت است؛ ضمن این که وظیفه ایجاد امکانات درمانی در کل کشور (صرف‌نظر از این که به لحاظ کارشناسی آیا درست است که در همه روستاها، درمانگاه ساخته شود یا خیر) و تضمین و تامین بهداشت، پیشگیری، درمان و سلامت آحاد جامعه در سطح پایه به موجب قانون اساسی وظیفه وزارت بهداشت است و اگر آمبولانس دیر به بالین سلمان رسیده است مقصرش سازمان تامین اجتماعی نمی‌تواند باشد و سازمان اورژانس کشور در این خصوص باید پاسخگو باشد.

روایتی که کامل نیست

این کارشناس حوزه تامین اجتماعی تاکید کرد: در مجموع باید مشخص شود که آیا مفاد این کتابچه که با آرم و لوگوی دبیرخانه هیئت‌امنا سازمان تامین اجتماعی و صندوق‌های تابعه منتشر شده است، موضع رسمی هیئت‌امنای مزبور و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است یا خیر؟ چرا که به هر تقدیر طی ربع قرن اخیر، سازمان تامین اجتماعی توسط همین هیئت‌امنا و وزارتخانه اداره شده است و تمامی بودجه‌ها و صورت‌های مالی و ضوابط و آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های اصلی سازمان تامین اجتماعی توسط همین هیئت‌امنا مصوب و ابلاغ شده است.

وی افزود: نویسنده در روایت‌های خود نه‌تنها نقش دولت و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و توابع آن در ایجاد ناترازی سازمان تامین اجتماعی را روایت نکرده‌اند.

حیدری در پایان گفت: نکته مهم‌تر این که نویسنده بخش‌هایی از لایحه ارسالی وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی را روایت نکرده است؛ این که طبق لایحه ارسالی وزیر، قرار است از حق بیمه کارفرما 16 کسر شود و به حق بیمه سهم کارگر (یعنی همان جعفر و عطیه و یاسر)، برای بازنشستگی 2 درصد اضافه شود و این که قرار است بیمارستان‌ها و مراکز درمانی که با حق بیمه‌های جعفر و عطیه و یاسر ساخته شده است به تملک دولت در آید یا قرار است شرکت‌ها و بانکی که در حکم ذخایر و اندوخته‌های بیمه‌ای جعفر و عطیه و یاسر است به تملک دولت در آید، اینکه قرار است بدهی‌های بیمه‌ای دولت طی نیم قرن اخیر به سازمان تامین اجتماعی پاک شود./مهر