دو یورش نظامی به ایران در فاصله ای کمتر از 9 ماه را نمی توان واکنشی صرفاً تاکتیکی به تهدید آنی یا احتمالی تلقی کرد. آنچه خرداد و اسفند 1404 را به گره گاه تنش در خاورمیانه بدل کرد، محصول اضطراب و درک تدریجی واشنگتن و تل آویو از موقعیت بی مانند ایران بود. بودن و ماندن ایران به عنوان آخرین سنگر تسخیر نشده در منطقه نفوذ ایالات متحده و غرب، خوشایند ذائقه نواستعمارگران نیست. ایران یگانه سرزمینی است که دروازه های خود را بر نفوذ مستقیم هژمون بسته نگه داشته و بیش از چهار دهه، بیرون از شبکه سلطه جهانی قرار دارد.

تهاجم 23 خرداد سال گذشته اسراییل، محک نخست برای برآورد تاب آوری ایران بود. آتش بس شکننده ای که پس از دوازده روز برقرار شد، گواهی داد که این دژ با یورش هواپایه، گشودنی نیست. آزمون سخت دوم در 9 اسفند، با ابعادی هولناک تر و در پی حمله مستقیم و هماهنگ آمریکا و اسراییل به قلب حکمرانی ایران اجرا شد. حجم تخریب تهاجم 40 روزه، فراتر از هر تجربه پیشینی بود. جنگ شاید بر سیمای ایران زنگار نشاند اما نتوانست آن را به کشوری دیگر بدل کند، ساختار قدرت در این دژ نه تنها خم نشد که راست تر قامت بست. آنچه مهاجمان را به آفرینش اشتباه محاسباتی سوق داد، ناتوانی در فهم وجودی ایران بود. دژی که تسخیرش با بمباران ممکن نیست و شاید تنها با نابودی کامل چنین شود و این، اساساً در سپهر واقع بینی سیاسی-نظامی، نه مطلوب بود و نه البته مقدور.

اما کلید حل این معما را به جای زرادخانه های نظامی در شالوده های تمدنی ایران باید یافت. واقعیت این است که ایران دولت-ملتی معمولی نیست؛ جزیره-قاره ای تمدنی است که مرزهایش پیش از انجماد در خطوط سیاسی، درون لایه های ژرف تاریخ و فرهنگ تنیده شده است. درک ماهوی و ساختاری این دژ، مستلزم نگریستن به جغرافیایی است که آن را در گلوگاه هارتلند -قلب زمین- نشانده است. جایی که بنا بر نظریه های کلاسیک ژئوپلیتیک، نبض مهار اوراسیا و غرب آسیا در آن می تپد. این موقعیت، ایران را از کنشگر ملی صرف فراتر برده و به وزنه ای تعیین کننده در موازنه قدرت جهانی بدل می کند.

بدیهی است چنین کشوری در طول تاریخ بارها آماج بیگانگان قرار گیرد، اشغال و مرزهایش جابجا شود. ایران اما هربار از دل ویرانی و خاکستر خویش، قامت استوار کرده است. راز این استقامت را درون ساختاری باید جست که با هر فروپاشیدن، بازسازی مجدد را ممکن می سازد. این ساختار قدرت، خصلت یک ارگانیسم سیال را دارد؛ ضربه می خورد، تحلیل می رود، اما جهش می کند و خود را با محیط تطبیق می دهد. تحریم ها نیز روایتی مشابه دارند. محاصره اقتصادی چهار دهه ای، به تعبیری اقتصاد ایران را به تب مالت دچار کرده است؛ نه بیمار را یکسره از پا می اندازد و نه بهبودی کامل حاصل می شود، بلکه بدن را به خودبسندگی اجباری عادت می دهد.

این فرسایش مدام، حصاری متخلخل و معماگونه آفریده که از درون، شکننده به نظر می آید اما از بیرون، ماهیتی به غایت نفوذناپذیر دارد. نقطه عزیمت این تحلیل، تمایز آشکار موقعیت تهران با انزوای ایدئولوژیک پیونگ یانگ است. کره شمالی خود را در شبه زندانی به پهنای یک کشور محصور کرده، اما ایران چنین نیست. مرزهایش گشوده است، نبض تجارتش می زند و رشحاتی از فرهنگ، هنر و دانش بومی اش، مرزها را درمی نوردد. انزوای تحمیلی تهران برآمده از جزم گرایی انتخابی نیست و پاسخی اجباری به محاصره ی تحمیل شده قدرت های سلطه گر بر او محسوب می شود.

نفوذ اما از باریک ترین روزنه ها جایگزین دروازه های بسته می شود. طرح های براندازی نرم، شبکه های خرابکاری و جاسوسی که یکی پس از دیگری منهدم شده اند و در رأس آن ها، پروژه ای مشکوک به تغییر رژیم که از دل ناآرامی های دی 1404 سربرآورد. این تنش زایی، نماد شکست راهبردی سلطه گران در مهندسی تغییرات مطلوب خود بود. جامعه ایرانی ممکن است منتقد برخی رویه ها و تصمیم ها باشد، اما در برابر مداخله خارجی، واکنشی متمایز بروز می دهد. تضادهای متعدد این چنینی، تسخیرناپذیری دژ ایران را به سان معمایی غیرقابل پاسخ می کنند.

همین پیش بینی ناپذیری واکنش جامعه و ساختار، کابوس تمام نشدنی استراتژیست های آمریکایی-اسراییلی است. ایران اکنون به هیئت سیاهچاله ای ژئوپلیتیک در آمده که هر نیروی مهاجمی را در خود می بلعد؛ بی آنکه از درون دچار فروپاشی شود. منابع، انرژی و اعتبار سیاسی دشمن در باتلاق رویارویی با این دژ، فرسوده می شود و ناگزیر واشنگتن را به پرسشی رعب آور رهنمون می سازد. اگر تهران بتواند بدون تسلیم سیاسی، بی اتکا به نهادهای مالی تحت استیلای دلار و بدون واگذاری بازار خود به شرکت های چندملیتی؛ همچنان برپای خود بایستد، چه بر سر بنیان الگوی سنتی سلطه خواهد آمد؟ پاسخ هایی که در پایتخت های غربی به این پرسش داده نشده، خود دلیل کافی برای حذف این استثنا از قاعده جهانی است.

با این همه، ایران اما نه هم پیمان راهبردی و محض چین و روسیه است و نه مستعد سرسپردگی به غرب. برای پکن و مسکو، ایرانِ تحت فشار اما سرپا، یک شریک ایدئولوژیک نیست؛ وزنه ای ژئواکونومیک و قابل مهار و از آن مهم تر، دژ پیشانیِ محور شرق در برابر گسترش ناتو و زیاده خواهی اسراییل است. مقاومت این سازه برای قدرت هایی که نظم تک قطبی را برنمی تابند، نه یک انتخاب، که ضرورتی محتوم و راهبردی است.

معمای فتح ایران را باید در همین نقطه دید. اگر این دژ سقوط کند، تنها یک رقیب منطقه ای حذف نشده، بلکه حلقه محاصره چین کامل خواهد شد و روسیه در حریم نزدیک خود در برابر ناتو، یکه و تنها می ماند. اگر این دژ فتح نشود و ایران بر موج تحریم ها، تهدیدها و هر جنگ محتمل بعدی سرپا بماند، پیامدهای آن از خاورمیانه فراتر خواهد رفت.

تاب آوری ایران در برابر این حجم از فشار، اعتماد جهانی به نظم تک قطبی را برای همیشه فرو می پاشد و به جهان یادآور می شود که زیاده طلبی هژمون هم حد یقفی دارد. جایی در گلوگاه تاریخ و جغرافیا، سازه ای چندوجهی هست که تسخیر آن برخلاف تمام محاسبات نظامی، سیاسی و اقتصادی، ناممکن می نماید.