به نقل از اقتصادنیوز، زندگی در ایران مدت هاست از خرید نقدی فاصله گرفته و به سمت پرداخت های مرحله ای رفته است؛ اما تازه ترین نشانه این تغییر، قسطی شدن خدمات ارتباطی است؛ جایی که قبض، بسته اینترنت، مودم و سرویس های اپراتوری هم به دایره پرداخت های قسطی نزدیک شده اند.

تا چند سال پیش، خرید قسطی بیشتر برای کالاهای بادوام معنا داشت؛ تلویزیون، ماشین لباسشویی، فرش یا گوشی گران قیمت. اما حالا این الگو از خریدهای بزرگ عبور کرده و به هزینه های روزمره رسیده است؛ هزینه هایی که پیش تر با درآمد جاری خانوار پرداخت می شدند.

حالا تازه ترین نشانه از همین روند، رسیدن قسط به قبض موبایل و خدمات ارتباطی است.
همراه اول و ایرانسل، هر کدام با مدل های متفاوت، امکان پرداخت مرحله ای یا اعتباری را فعال کرده اند؛ مدل هایی که در ظاهر، برای مشترکانی طراحی شده اند که نمی خواهند یا نمی توانند هزینه خدمات ارتباطی خود را یک باره بپردازند. ایرانسل، از سرویس اعتباری بدون سود و ضامن و بازپرداخت چهارماهه سخن می گوید و همراه اول نیز امکان تقسیط بدهی را برای مشترکانی که بدهی آن ها از حد مشخصی بالاتر باشد فراهم کرده است.

از کالای بادوام تا قبض ماهانه ؛ سقوط آرام مرز قسط

قسطی شدن خرید، در ذات خود پدیده عجیبی نیست. در بسیاری از اقتصادهای جهان، خرید اعتباری و پرداخت مرحله ای بخشی از نظام مالی مصرف کننده است. مردم خانه، خودرو، وسایل گران قیمت و حتی خدمات آموزشی را با اعتبار می خرند و در دوره های مشخص بازپرداخت می کنند. اما تفاوت مهم در ایران امروز این است که قسط از قلمرو کالاهای بادوام خارج شده و به هزینه های جاری رسیده است.

وقتی خانوار یخچال را قسطی می خرد، ممکن است بگوییم با یک خرید سرمایه ای یا حداقل بلندمدت روبه روست. اما وقتی قبض موبایل، بسته اینترنت، غذای روزانه یا خرید سوپرمارکتی قسطی می شود، مسئله تغییر می کند. اینجا اعتبار دیگر ابزار توسعه رفاه نیست؛ بیشتر شبیه مُسکنی است برای عبور از پایان ماه.

در اقتصاد خانوار، هزینه های جاری باید از درآمد جاری پرداخت شوند. اگر درآمد ماهانه، توان پوشش خوراک، حمل ونقل، ارتباطات، اجاره، درمان و آموزش را نداشته باشد، ورود اعتبار به این بخش ها می تواند دو معنا داشته باشد؛ از یک سو کمک می کند خانوار دچار قطع ناگهانی خدمات نشود؛ از سوی دیگر، نشان می دهد فاصله میان درآمد و هزینه آن قدر زیاد شده که حتی مخارج عادی هم به آینده منتقل می شوند.

ممکن است در نگاه اول، پرداخت قسطی قبض موبایل موضوع کوچکی به نظر برسد. اما تلفن همراه و اینترنت امروز دیگر کالای لوکس نیستند. موبایل ابزار کار، آموزش، ارتباط خانوادگی، بانکداری، خرید، اطلاع رسانی، مسیر یابی، خدمات درمانی، شبکه های اجتماعی و حتی هویت دیجیتال شهروند است. قطع شدن خط یا ناتوانی در پرداخت هزینه ارتباطی، برای بسیاری از مردم فقط یک مشکل مخابراتی نیست؛ اختلال در زندگی روزمره است.

به همین دلیل، فعال شدن پرداخت قسطی یا اعتباری در اپراتورها می تواند از یک زاویه اقدامی حمایتی دیده شود. کاربری که در پایان ماه نقدینگی کافی ندارد، می تواند خط خود را حفظ کند، بسته بخرد یا بدهی را مرحله ای بپردازد. برای اپراتور هم این مدل جذاب است؛ چون احتمال وصول مطالبات را بالا می برد، مانع ریزش مشترک می شود و کاربر را در چرخه مصرف نگه می دارد.

اما همین نقطه، وجه نگران کننده ماجرا هم هست. وقتی حتی قبض موبایل به قسط تبدیل می شود، یعنی بدهی دیگر فقط برای خریدهای بزرگ نیست؛ بدهی وارد جزیی ترین لایه های زندگی شده است.

یکی از نکات مهم در مدل های جدید پرداخت اعتباری این است که معمولاً با عنوان بدون سود معرفی می شوند. این عبارت برای مصرف کننده جذاب است؛ چون در ذهن او تفاوت بزرگی میان وام بانکی با بهره و خرید قسطی بدون سود وجود دارد. اما بدون سود بودن، همیشه به معنای بدون هزینه بودن نیست.

در بسیاری از مدل های اعتباری، اگر کاربر در موعد مقرر پرداخت کند، هزینه اضافه ای نمی پردازد. اما اگر تأخیر کند، ممکن است با خسارت، جریمه، محدودیت سرویس، باطل شدن تقسیط، بازگشت کل بدهی به صورت حساب یا کاهش اعتبار آینده مواجه شود.

در جهان، مدل الان بخر، بعداً پرداخت کن یا BNPL در سال های گذشته رشد زیادی داشته است. شرکت هایی مانند Klarna، Afterpay و Affirm این امکان را فراهم کرده اند که مصرف کننده هنگام خرید، هزینه را در چند قسط کوتاه مدت بپردازد؛ اغلب بدون بهره و با فرآیندی سریع تر از وام بانکی. این مدل در ابتدا بیشتر برای خرید لباس، لوازم الکترونیکی، آرایشی و کالاهای مصرفی آنلاین استفاده می شد، اما در سال های اخیر به خدمات روزمره تر هم نزدیک شده است.

مزیت این مدل روشن است: دسترسی فوری به کالا یا خدمت، کاهش فشار پرداخت یک باره، کمک به مدیریت نقدینگی و افزایش فروش کسب وکارها. در اقتصادهایی که نظام اعتبارسنجی شفاف، درآمدهای قابل پیش بینی و حمایت های مصرف کننده وجود دارد، BNPL می تواند یک ابزار مالی مدرن باشد.

اما تجربه جهانی هشدارهایی هم دارد. مشکل از جایی شروع می شود که مصرف کننده چند خرید کوچک را هم زمان قسطی می کند و تصویر دقیقی از کل تعهدات آینده خود ندارد. هر قسط جداگانه ناچیز به نظر می رسد، اما مجموع اقساط می تواند بخش بزرگی از درآمد ماه بعد را پیش خور کند. به همین دلیل، بسیاری از نهادهای ناظر در جهان نسبت به انباشت بدهی های خرد، جریمه های تأخیر، نبود شفافیت کافی و آسیب پذیری کاربران کم درآمد هشدار داده اند.

در ایران، این نگرانی جدی تر است؛ چون تورم بالا، کاهش قدرت خرید، بی ثباتی درآمد و نااطمینانی اقتصادی باعث می شود اعتبار کوتاه مدت به جای آنکه ابزار رفاه باشد، به ابزار بقا تبدیل شود.

پاسخ ساده نیست. قسطی شدن ذاتاً مردم را فقیرتر نمی کند؛ اما اگر جای افزایش درآمد و کنترل تورم را بگیرد، می تواند فقر را پنهان تر و بدهی را عادی تر کند.

در حالت سالم، اعتبار یعنی مصرف کننده می تواند یک نیاز بزرگ را زودتر برآورده کند و بعد از محل درآمد آینده، هزینه آن را بپردازد. اما در حالت ناسالم، اعتبار یعنی مصرف کننده برای حفظ سطح حداقلی زندگی مجبور است درآمد آینده خود را امروز خرج کند. تفاوت این دو بسیار مهم است.

در چنین شرایطی، قسطی شدن می تواند سه اثر داشته باشد: نخست، فشار امروز را کم می کند؛ دوم، مصرف را موقتاً حفظ می کند؛ سوم، بدهی فردا را بالا می برد. اگر درآمد آینده رشد نکند، قسط امروز به کسری بودجه فردا تبدیل می شود و خانوار برای جبران آن دوباره به اعتبار جدید پناه می برد. این همان چرخه ای است که می تواند به زندگی بدهکارانه منجر شود.

قسطی شدن قبض موبایل را باید در امتداد یک روند بزرگ تر دید: اقتصاد ایران وارد دوره ای شده که در آن بخش مهمی از مصرف خانوار از درآمد فعلی تأمین نمی شود، بلکه از درآمد آینده قرض گرفته می شود. این آینده فروشی کوچک و روزمره، شاید در ظاهر بحران زا نباشد، اما وقتی عمومی شود، نشانه ای جدی از فشار معیشتی است.

در گذشته، خرید قسطی بیشتر برای ارتقای کیفیت زندگی بود؛ امروز برای حفظ همان کیفیت قبلی است. دیروز مردم قسط می دادند تا تلویزیون بزرگ تر بخرند؛ امروز قسط می دهند تا خط موبایل قطع نشود، بسته اینترنت بخرند یا خرید روزمره را عقب نیندازند.

پرداخت قسطی قبض موبایل شاید در نگاه اول فقط یک خدمت تازه از سوی اپراتورها باشد؛ یک امکان ساده برای کاربرانی که نمی خواهند یک باره بدهی خود را بپردازند. اما در لایه زیرین، این خبر کوچک چیزی بزرگ تر را روایت می کند: زندگی در ایران از خرید خانه و خودرو و لوازم خانگی قسطی عبور کرده و به هزینه های جاری رسیده است.

جامعه ای که در آن قبض موبایل هم چهار قسطه می شود، الزاماً جامعه ای مدرن تر نشده است؛ شاید فقط جامعه ای است که پول نقدش زودتر از نیازهایش تمام می شود. قسط، اگر انتخاب باشد، ابزار مالی است؛ اگر اجبار شود، نام دیگر کاهش قدرت خرید است.