در حالی که فضای دیپلماتیک میان ایران و امریکا به گفته منابع متعدد در آستانه یک تصمیم تعیین کننده قرار گرفته، مجموعه ای از تحرکات همزمان در واشنگتن، تهران و پایتخت های منطقه، نشانه هایی متناقض از نزدیک شدن یا فروپاشی توافق احتمالی را آشکار کرده است. از یک سو نشست دو ساعته دونالد ترامپ در اتاق وضعیت کاخ سفید با تیم امنیت ملی و از سوی دیگر اظهارات مقامات ایرانی و گزارش رسانه های بین المللی، از رسیدن مذاکرات به مرحله ای حساس حکایت دارد؛ مرحله ای که در آن، هم سخن از تفاهم سیاسی اولیه مطرح است و هم تاکید بر باقی ماندن اختلافات کلیدی.

به گزارش اعتماد، در همین حال، برخی منابع از تدوین متن یک یادداشت تفاهم تعهد در برابر تعهد خبر می دهند، درحالی که ترامپ از لزوم سودمندی توافق برای امریکا سخن گفته و همزمان ادعاهایی درباره محاصره و مواد هسته ای مطرح کرده است؛ ادعاهایی که از سوی منابع ایرانی آرزوهای شخصی توصیف شده است. در این میان، اختلاف بر سر سازوکار رفع تحریم ها، سرنوشت مواد غنی شده و ترتیبات منطقه ای همچنان پابرجاست. در این میان، درباره اینکه این تحرکات تا چه اندازه می تواند به توافق یا حتی تشدید تنش منجر شود، دیدگاه های متفاوتی میان تحلیلگران وجود دارد.

برخی معتقدند فضای فعلی می تواند مقدمه ای برای یک توافق باشد که با وجود همه اختلافات، درنهایت به سمت مدیریت تنش حرکت کند. در مقابل، گروهی دیگر بر این باورند که همین تحرکات و پیام های متناقض می تواند نشانه ای از یک چرخش ناگهانی باشد؛ چرخشی که حتی احتمال بازگشت به گزینه های سخت تر و پرهزینه تر، ازجمله سناریوهای نظامی را نیز منتفی نخواهد کرد. با این حال، آنچه در هر دو نگاه مشترک است، شکنندگی شرایط فعلی و حساسیت بالای تصمیمات پیش رو است؛ شرایطی که هر تغییر کوچک در آن می تواند مسیر را به کلی دگرگون کند. در این رابطه با هدف ارزیابی شرایط پیش روی تهران و واشنگتن درخصوص احتمال امضای یادداشت تفاهم با هدف پایان جنگ با مرتضی مکی، کارشناس مسائل سیاست خارجی گفت وگویی انجام شده است. مشروح این گفت وگو در ادامه می آید:

مرتضی مکی، کارشناس مسائل سیاست خارجی، گفت: تا زمانی که جمهوری اسلامی ایران مواضع رسمی خود را درخصوص آخرین تحولات مذاکرات اعلام نکند، نمی توان اظهارنظر دقیقی در این رابطه داشت. با این حال با توجه به نوساناتی که در سیاست های امریکا وجود دارد، جمهوری اسلامی معتقد است همان روند مرحله بندی شده ای که به صورت تعهد در مقابل تعهد طراحی شده، اجرا شود. در آن صورت، ایران نیز در گام های بعدی می تواند گام های متفاوتی را بردارد.

به باور مکی یکی از مهم ترین مسائل این است که امریکایی ها باید تعهد خود را نسبت به هرگونه توافق نامه ای نشان دهند. اما موضوع دیگر این است که صرف رفع محاصره نمی تواند نشانه ای از تعهد امریکایی ها باشد. اگر امریکایی ها به گفته های خود متعهد هستند، این پرسش مطرح می شود که چه تضمینی وجود دارد که به این تعهدات پایبند باقی بمانند. ازسوی دیگر می دانیم اسراییل و همچنین جریان های صهیونیستی در امریکا همچنان با شدت تمام در حال مانع تراشی در مسیر امضای توافق نامه میان ایران و امریکا هستند. به باور من، رفع محاصره به تنهایی نمی تواند نشانه آغاز این روند و اثبات تعهد امریکایی ها باشد.

این تحلیلگر روابط بین الملل در ادامه و در رابطه با ادعاهای اخیر ترامپ مبنی بر عدم آزادسازی دارایی های بلوکه شده کشورمان به عنوان نقطه اختلافی تهران و واشنگتن گفت: امریکایی ها امروز در وضعیت استیصال قرار گرفته اند. اگر قرار بود به دلیل این اختلاف، روند گفت وگوها به بن بست برسد، در طول این مدت بهانه ها و اتفاقات زیادی وجود داشت که می توانست دستاویزی برای توقف مذاکرات باشد. واقعیت این است که امریکایی ها در شرایطی گرفتار شده اند که از یک سو نمی خواهند این توافقنامه با یک دستاورد برای ایران به پایان برسد و از سوی دیگر راه روشنی برای خروج از وضعیت فعلی ندارند، چراکه اگر بخشی از پول های بلوکه شده ایران آزاد شود، عملا همان مسیری طی خواهد شد که در توافق برجام شاهد آن بودیم؛ مسیری که در آن طرفین در یک بازه زمانی مشخص درباره پیشبرد مذاکرات توافق کردند و در این فاصله بخشی از منابع مالی ایران آزاد شد. همین موضوع نیز بعدها با انتقادهای شدید شخص ترامپ نسبت به سیاست های دولت اوباما همراه گشت.

به گفته مکی حال نیز به نظر می رسد همین استیصال و درماندگی موجب شده که امریکا همچنان در امضای توافقنامه تعلل کند. اینکه این روند در نهایت به کجا خواهد رسید، موضوع دیگری است، اما تجربه ای که در میانه مذاکرات به ایران تحمیل شد، باعث شده تهران دیگر با نگاه گذشته وارد چنین روندی نشود. به اعتقاد من، امریکایی ها درنهایت ناچار به تصمیم گیری خواهند بود. اگر بخواهند شرایط را به وضعیت پیش از جنگ بازگردانند، باید بپذیرند که بازگشت کامل به آن شرایط امکان پذیر نیست. اما اگر به دنبال یافتن راهی برای خروج از این باتلاق استراتژیک باشند، گزینه ای جز حرکت به سمت توافقی موقت یا محدود نخواهند داشت. ازسوی دیگر، شرایط داخلی امریکا، برگزاری جام جهانی و همچنین بحران انرژی در سطح جهانی، اجازه نمی دهد واشنگتن برای مدت نامحدود این وضعیت را ادامه دهد یا در این عرصه بدون محدودیت با جمهوری اسلامی بازی کند.

مکی در رابطه با گمانه زنی ها پیرامون انتقال 400 کیلو مواد شکافت زا به پکن درپی تقویت نقش چین در روند مذاکرات تهران و واشنگتن گفت: درباره نقش آفرینی چین در مذاکرات اخیر، می توان گفت پکن در موقعیتی قرار گرفته که فرصت هایی را در سطح منطقه برای خود ایجاد کرده است. اینکه این مداخله تا چه اندازه و در چه سطحی ادامه پیدا کند، به راهبرد کلی چین بازمی گردد. به نظر می رسد چینی ها به دنبال توافقی هستند که هم بتواند به نوعی امریکایی ها را در سطح منطقه مهار کند و هم زمینه افزایش نفوذ خود در این منطقه را فراهم سازد، بدون آنکه لزوما وارد تنش جدی و مستقیم با امریکا شوند. در عین حال، این نگاه وجود دارد که چین این بار رویکرد فعال تری درقبال مذاکرات ایران و امریکا اتخاذ کرده و از برخی جهت گیری ها در قبال ایران حمایت می کند. شاید نقش چین به ویژه از این جهت پررنگ شده که گفته می شود هرگونه توافق احتمالی درنهایت باید از مسیر شورای امنیت سازمان ملل نیز عبور کند. در این چارچوب، چین می تواند ابزارهایی برای تضمین یا تغییر برخی مفاد توافق در برابر فشارهای امریکا داشته باشد و در فرآیند تصویب یا جلوگیری از برخی تصمیمات نقش ایفا کند.

مکی در ادامه خاطرنشان کرد: اگرچه اشاره هایی نیز ازسوی طرف امریکایی مطرح شده مبنی بر اینکه مواد غنی شده، ازجمله مواد نزدیک به سطح 60درصد، ممکن است تحت نظارت آژانس بین المللی و رضایت ایران و نیز با مشارکت چین مدیریت شود. البته این موضوع ازسوی برخی منابع چینی چندان قابل اتکا و دقیق ارزیابی نمی شود. از طرفی به اعتقاد من موضوع غنی سازی و سطح آن همچنان یکی از محورهای حساس مذاکرات باقی مانده و هرگونه توافق در این حوزه، نیازمند هماهنگی و توافق دقیق میان طرف هاست. حال نیز اگر سازوکاری طراحی شود که در آن امریکایی ها در قبال این مواد، تعهدات لازم را بپذیرند و همزمان گام هایی در جهت آزادسازی پول های بلوکه شده و رفع تحریم ها برداشته شود، این موضوع می تواند قابل مذاکره باشد، چراکه ایران تاکید دارد این موضوعات نباید به گونه ای مطرح شود که برداشت شود تهران به راحتی از این ظرفیت ها صرف نظر می کند. در واقع، چنین اتفاقی رخ نخواهد داد و ایران نیز به سادگی این ابزارها را از دست نخواهد داد.

به گفته مکی در عین حال، باید دید گام های طرف امریکایی در مسیر اجرای توافق چگونه خواهد بود و آیا روند آزادسازی پول های بلوکه شده ایران آغاز می شود یا خیر. هر زمان چنین خبری منتشر شود مبنی بر اینکه بخشی از این منابع آزاد خواهد شد، این به معنای آغاز یک روند واقعی در اجرای توافق خواهد بود، نه صرفا یک اقدام نمادین. در کنار موضوع رفع تحریم ها و آزادسازی منابع مالی، این اقدامات می تواند به عنوان مقدمه ای برای آغاز مذاکرات و پیشبرد مراحل بعدی مورد توجه قرار گیرد.

این کارشناس مسائل سیاست خارجی در ادامه و در ارتباط با رفع تحریم های ضدایرانی به عنوان دیگر بند مورد اختلاف میان تهران و واشنگتن گفت: در فضای سیاسی امریکا و نقش و اختیارات دونالد ترامپ، در میان جمهوری خواهان نوعی شکاف و اختلاف دیدگاه وجود دارد. جریان جنگ طلب همچنان بر مواضع سخت گیرانه خود در قبال ایران پافشاری می کند، اما در مقابل، جریانی با رویکردی متعادل تر نیز وجود دارد که تلاش می کند به سمت نوعی توافق یا تفاهم با ایران حرکت کند. با این حال معتقدم شخص ترامپ همچنان اختیارات گسترده ای در این زمینه دارد.

به گفته مکی اگر ترامپ تصمیمی در جهت توافق با ایران اتخاذ کند، مسیر تصویب در کنگره الزاما به طور کامل دراختیار مخالفان نخواهد بود و امکان تاثیرگذاری بر آن وجود دارد، به ویژه آنکه دموکرات ها نیز در شرایط فعلی انگیزه بالایی برای حمایت از سیاست های تنش زا یا جنگ با ایران ندارند و در دوره های گذشته نیز بخش قابل توجهی از آنها با چنین رویکردهایی مخالفت کرده اند. در درون حزب دموکرات، جریان قابل توجهی وجود ندارد که از مواضع جنگ طلبانه ترامپ حمایت کند. این گروه ها به خوبی از شرایط اجتماعی و اقتصادی داخل امریکا و وضعیت معیشتی مردم آگاه هستند و بر این اساس، حمایت از تداوم تنش یا جنگ با ایران برای آنها آسان نخواهد بود. در این میان، بخشی از جمهوری خواهان نیز در صورت ترکیب با این دیدگاه ها می توانند بر روند تحریم ها و سیاست های مربوط به ایران تاثیر بگذارند. با این حال، رییس جمهور امریکا در چارچوب اختیارات اجرایی خود می تواند تا مدت مشخصی از ابزارهای قانونی برای تعلیق یا تغییر برخی تحریم ها استفاده کند؛ همان گونه که در دوره اوباما و در روند اجرای برجام نیز از چنین اختیاراتی بهره گرفته شد.

این تحلیلگر روابط بین الملل در ادامه خاطرنشان کرد: در صورتی که این روند اجرایی شود، باتوجه به تغییرات و تحولات عرصه بین المللی، شرایط به سال 2018 یا دوره خروج امریکا از برجام بازنخواهد گشت. فضای سیاسی، امنیتی و اقتصادی جهان دچار تغییر شده و هزینه های تصمیم گیری برای امریکا در مقایسه با گذشته افزایش یافته است. در این مرحله، مساله اصلی برای واشنگتن نه صرفا تصمیم گیری اولیه، بلکه نحوه مدیریت پیامدها و اجرای توافق احتمالی خواهد بود.

این تحلیلگر مسائل بین الملل در رابطه با سناریوهای احتمالی حاصل از تحولات پیش روی میان ایران و ایالات متحده گفت: در مجموع سه سناریو برای آینده قابل تصور است؛ نخست اینکه امریکایی ها به سمت امضای توافق حرکت کنند. دوم اینکه در صورت عدم توافق، احتمال بروز درگیری و حتی جنگ دیگری علیه ایران مطرح شود. سناریوی سوم نیز ادامه وضعیت فعلی است. اما به نظر می رسد در صورت وقوع هریک از سناریوهای جنگ و تداوم روند فعلی، درنهایت همه طرف ها ناچار به بازگشت به مسیر توافق خواهند شد. در هر حال، ادامه وضعیت تنش برای ایران هزینه های بسیار بالایی دارد و همین موضوع باعث شده تهران بر ضرورت گفت وگو و اراده جدی برای رسیدن به توافق تاکید کند. البته این توافق باید بر پایه اصول عزت، حکمت و مصلحت باشد و این سه اصل در کنار هم دیده شود.

به باور مکی در این میان، مساله زمان اهمیت ویژه ای دارد. در شرایط کنونی به نظر می رسد زمان دیگر به نفع امریکا نیست. اگر در گذشته واشنگتن تصور می کرد که زمان به زیان ایران و در چارچوب سیاست فشار حداکثری عمل می کند، امروز معادله تغییر کرده و اکنون این فشارها بیشتر متوجه امریکا است، چراکه بحران انرژی در سطح جهانی، کاهش محبوبیت داخلی و شکاف در پایگاه اجتماعی جریان ترامپ، همگی نشان دهنده تغییر شرایط است. ازسوی دیگر، فشار متحدان امریکا برای رسیدن به توافق با ایران نیز افزایش یافته است. کشورهای منطقه خلیج فارس نیز به این جمع بندی رسیده اند که ادامه جنگ یا تنش می تواند خسارت های جدی تری برای آنها به همراه داشته باشد و بازگشت به وضعیت عادی اقتصاد جهانی را دشوارتر کند.

این تحلیلگر روابط بین الملل گفت: در چنین شرایطی، حتی اقداماتی مانند عملیات های نظامی یا تنش های مقطعی علیه کشورمان نشان داده که با وجود آسیب هایی که به ایران وارد شده، ایران همچنان از ظرفیت های قابل توجهی برای مقاومت و واکنش برخوردار است. در صورت بروز جنگ جدید، ممکن است دامنه درگیری ها گسترده تر شده و پیامدهای آن بدون ملاحظه بیشتری در منطقه، به ویژه در شهرهای حاشیه خلیج فارس، خود را نشان دهد؛ پیامدهایی که می تواند بازگشت به وضعیت پیشین را دشوار یا حتی غیرممکن کند. همین نگرانی ها یکی از دلایل احتیاط امریکا و مدیریت تنش در منطقه، به ویژه در آب های خلیج فارس، است. در واقع، هرچه واشنگتن در تصمیم گیری تعلل می کند، میزان نگرانی از تبعات سناریوی درگیری نیز افزایش می یابد.

مکی در ادامه تصریح کرد: اما واقعیت این است که در سناریوی توافق امریکا به دنبال کسب دستاورد مشخصی است و به سادگی حاضر به امتیازدهی نیست. آنچه برای واشنگتن به عنوان دستاورد تعریف می شود، عمدتا موضوع هسته ای و به ویژه سطح مواد غنی شده است. در مقابل، ایران بارها تاکید کرده که حاضر به دادن امتیاز به صورت یک جانبه نیست و هرگونه توافق باید مبتنی بر مابه ازا و تعهدات متقابل باشد. در این چارچوب، بحث رفع محاصره و آزادسازی منابع مالی در کنار موضوعات دیگر مطرح می شود. با توجه به محدودیت زمانی و فشارهای موجود، اگر گام های اولیه ازسوی امریکا برداشته شود، احتمالا ایران نیز در مقابل اقدام متقابل انجام خواهد داد. در غیر این صورت، روند فعلی می تواند ادامه دار باشد. با این حال، به نظر نمی رسد این وضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و احتمال دارد طی روزها و هفته های آینده حتی پیش از تحولات بزرگ بین المللی مانند جام جهانی تصمیم گیری نهایی ازسوی امریکا در این زمینه صورت گیرد.