سید فرید موسوی، نماینده مجلس، در یادداشتی در شرق نوشت: قطع چندروزه اینترنت و بازگشت دوباره دسترسی به شبکه جهانی، ناخواسته به یک تجربه اجتماعی بزرگ تبدیل شد؛ تجربه ای که نشان داد کاربران ایرانی در مواجهه با محدودیت های دیجیتال چگونه رفتار می کنند و مهم تر از آن، اعتماد چه جایگاهی در زیست آنلاین جامعه امروز ایران دارد.

در روزهایی که دسترسی به بسیاری از پلتفرم های جهانی ممکن نبود، میلیون ها نفر برای ادامه ارتباطات روزمره، فعالیت های کاری و حتی امور اقتصادی خود، ناچار به استفاده از پیام رسان ها و سکوهای داخلی شدند؛ از بله و ایتا گرفته تا روبیکا. بسیاری حساب کاربری ساختند، گروه های خود را منتقل کردند و شکل تازه ای از ارتباط را هرچند موقت و ناخواسته پذیرفتند. اما به محض بازگشت اینترنت جهانی، موج بازگشت کاربران نیز آغاز شد؛ سریع، گسترده و بدون تردید. در میان واکنش های کاربران، جمله ای بیش از همه تکرار می شد: چقدر دل کندن از بله، ایتا و روبیکا آسان بود .

شاید در نگاه اول، این جمله صرفا یک شوخی تلخ در فضای مجازی به نظر برسد، اما در لایه ای عمیق تر، حامل یک پیام اجتماعی و سیاسی مهم است. مردم، ورای انتخاب یک سکوی ارتباطی، در جست وجوی فضایی هستند که بتوانند به آن اعتماد کنند.

واقعیت این است که اعتماد با اجبار ساخته نمی شود. در جهان امروز نمی توان تنها با بستن مسیرهای رقیب، کاربران را به ماندن در یک سکو قانع کرد. محدودسازی شاید بتواند مهاجرتی موقت ایجاد کند، اما توان خلق اعتماد پایدار را ندارد. تجربه اخیر دقیقا همین را نشان داد؛ کاربران ممکن است در شرایط اضطرار، به هر بستری کوچ کنند، اما در نخستین فرصت به همان فضایی بازمی گردند که احساس امنیت و اطمینان بیشتری در آن دارند.

این مسئله را نباید صرفا به کیفیت فنی پلتفرم های داخلی تقلیل داد. بخشی از این بی اعتمادی، ریشه در نگرانی های عمیق تر دارد؛ نگرانی درباره حریم خصوصی، امنیت داده ها، امکان نظارت و محدودشدن آزادی بیان. حتی اگر بخشی از این نگرانی ها واقعی نباشد، اصل ماجرا اهمیت دارد: در سیاست گذاری عمومی، احساس مردم گاهی به اندازه خود واقعیت اثرگذار است. در جهان امروز، موفقیت پلتفرم ها فقط با بودجه، تبلیغات یا حمایت نهادی تعیین نمی شود؛ مهم ترین سرمایه هر سکو، اعتماد عمومی است.

شبکه های اجتماعی و پیام رسان ها زمانی به بخشی از زندگی مردم تبدیل می شوند که کاربران احساس کنند انتخابشان محترم شمرده می شود، داده هایشان امن است و حضورشان در آن فضا، ناشی از اختیار است نه اجبار. از همین منظر، شاید ضروری باشد که سیاست گذاری در حوزه اینترنت و فضای مجازی، از رویکرد انسدادمحور فاصله بگیرد و به سمت اعتمادسازی حرکت کند؛ زیرا تجربه نشان داده است فیلترینگ و محدودیت، در بهترین حالت فقط می تواند رفتار کاربران را موقتا تغییر دهد، اما نمی تواند سلیقه، ترجیح و احساس تعلق آنان را بازآفرینی کند.

سرمایه اجتماعی، مهم ترین پشتوانه هر حکمرانی است و این سرمایه، بیش از هر چیز، بر پایه اعتماد شکل می گیرد؛ اعتمادی که نه با اجبار، بلکه با شفافیت، احترام به حریم خصوصی، پذیرش حق انتخاب شهروندان و گفت وگوی صادقانه با جامعه ساخته می شود و تا زمانی که این مسئله حل نشود، هر بار که درها باز شوند، دل کندن باز هم آسان خواهد بود.