قادر باستانی تبریزی در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: تجربه تاریخ به ما می آموزد که ارزش واقعی هر بحران بزرگ، در کیفیت درس هایی است که از آن آموخته می شود. امروز مساله اصلی این است که تجربه سنگین سال های اخیر، آیا می تواند به فرصتی برای بازاندیشی و بهبود در برخی رویکردها و نوسازی در شیوه های حکمرانی تبدیل شود یا آنکه به عنوان یک مقطع دشوار در حافظه جمعی باقی خواهد ماند؟

اگر بخواهیم مهم ترین الزامات ایران در دوران سوم نظام اسلامی را صورت بندی کنیم، نخستین دستاوردی که باید بر پایه تجربه جنگ بنا شود، تبدیل امنیت ملی به امنیتی فراگیر است که در کنار حفاظت از کشور و نظام، آرامش روانی، ثبات اقتصادی و اطمینان اجتماعی را نیز برای شهروندان به ارمغان آورد. بی تردید تامین امنیت ملی مهم ترین وظیفه هر حکومتی است، اما دستاورد امنیت زمانی کامل می شود که شهروندان آن را در زندگی روزمره خود نیز احساس کنند؛ در قالب ثبات اقتصادی، چشم انداز قابل پیش بینی برای آینده، امنیت شغلی و آرامش روانی. جامعه ای که بتواند با اطمینان بیشتری برای فردای خود برنامه ریزی کند، سرمایه گذاری کند و امید داشته باشد، از ظرفیت بالاتری برای پیشرفت و توسعه برخوردار خواهد بود.

دومین الزام، پذیرش واقعیت تکثر در جامعه ایرانی است. تجربه یک قرن اخیر نشان داده هر زمان که قدرت سیاسی کوشیده است جامعه را به سمت یک الگوی واحد فرهنگی، اجتماعی یا سبک زندگی هدایت کند، نتیجه ای متفاوت از انتظار حاصل شده است. ایران امروز جامعه ای متنوع است؛ در نگرش ها، سبک های زندگی، ترجیحات فرهنگی و حتی شیوه های دینداری. این تکثر تهدید نیست، بلکه یک واقعیت اجتماعی و حتی یک ظرفیت ملی است. حکمرانی موفق در جهان امروز بر حذف تفاوت ها استوار نیست، بلکه بر مدیریت هوشمندانه آنها بنا شده است. عبور از سیاست یکدست سازی و حرکت به سمت پذیرش تنوع، یکی از مهم ترین درس هایی است که می توان از این مقطع تاریخی گرفت.

سومین ضرورت، بازاندیشی در برخی رویکردهای فرهنگی و اجتماعی است. همه سیاست ها در معرض آزمون واقعیت های اجتماعی قرار می گیرند و طبیعی است که بخشی از آنها در گذر زمان نیازمند اصلاح، تکمیل یا بازطراحی باشند. این نشانه بلوغ و اعتماد به نفس نظام حکمرانی است.

برخی سیاست ها و رویکردها نیز پس از سال ها اجرا، نیازمند ارزیابی دوباره و به روزرسانی هستند. جامعه امروز انتظار دارد نشانه هایی از بازنگری تدریجی و واقع بینانه در حوزه های فرهنگی، رسانه ای، نظام های گزینش و نحوه مواجهه با تحولات فضای مجازی مشاهده کند.

چهارمین الزام، تقویت و بازتعریف وفاق ملی بر پایه هویت فراگیر ایرانی است. یکی از مهم ترین دستاوردهای روزهای جنگ این بود که احساس تعلق به ایران توانست فراتر از تفاوت های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، گروه های مختلف را در کنار یکدیگر قرار دهد. این تجربه بار دیگر نشان داد که سرمایه اصلی انسجام در ایران، پیوند هوشمندانه و متوازن میان مولفه های گوناگون هویتی کشور است. آینده ایران به گفتمانی نیاز دارد که بتواند همزمان به میراث ملی، فرهنگی و دینی این سرزمین تکیه کند و همه ایرانیان را با هر سلیقه، گرایش و سبک زندگی در ساختن آینده ای مشترک سهیم بداند. هر اندازه دایره تعلق گسترده تر شود، سرمایه اجتماعی و توان ملی نیز افزایش خواهد یافت. ایران زمانی قدرتمند تر خواهد بود که همه شهروندان آن، خود را در روایت رسمی کشور ببینند و این سرزمین را خانه مشترک و ملک مشاع همه ایرانیان بدانند.

پنجمین الزام، نوسازی مدیریتی و اعتماد به نسل جدید است. جامعه باید احساس کند که پس از این تجربه پرهزینه، فصلی تازه آغاز شده است. این احساس تنها با تغییر ادبیات سیاسی شکل نمی گیرد و نیازمند تغییرات واقعی در نظام مدیریتی کشور است. گردش نخبگان، شایسته سالاری، میدان دادن به مدیران جوان تر، استفاده گسترده تر از ظرفیت زنان و کاهش انحصار در ساختارهای تصمیم گیری می تواند پیام روشنی از آغاز یک دوره جدید به جامعه منتقل کند. هیچ کشوری با مدیران دیروز نمی تواند مسائل فردا را حل کند.

ششمین الزام، ترمیم اعتماد میان حاکمیت و طبقه متوسط شهری است. در همه تجربه های موفق توسعه، طبقه متوسط موتور اصلی تولید دانش، فرهنگ، نوآوری و رشد اقتصادی بوده است. متاسفانه در سال های گذشته گاه نوعی سوءتفاهم نسبت به این بخش از جامعه شکل گرفته و بخشی از ظرفیت های آن نادیده گرفته شده است. دوران پساجنگ فرصتی برای بازسازی این رابطه است. احترام به سبک زندگی، سلایق فرهنگی و نقش اجتماعی این طبقه می تواند سرمایه ای عظیم برای توسعه کشور ایجاد کند. جامعه قدر احترام را می فهمد و متقابلا به آن پاسخ می دهد.

هفتمین الزام، احیای جامعه مدنی و کاهش تصدی گری است. تجربه جنگ نشان داد که در لحظات حساس، توان ملی فقط در ساختارهای رسمی خلاصه نمی شود. انجمن های صنفی، نهادهای حرفه ای، تشکل های فرهنگی، سازمان های مردم نهاد و شبکه های اجتماعی نیز بخشی از سرمایه قدرت ملی هستند. در سال های گذشته به موازات گسترش حوزه مداخله حکمرانی، بخشی از این نهادهای واسط تضعیف شده اند. حال آنکه جامعه زنده و پویا به شبکه ای از نهادهای مستقل و مسوولیت پذیر نیاز دارد.

هشتمین الزام، بهره گیری از ظرفیت دیپلماسی برای شتاب بخشی به روند توسعه ملی است. تجربه کشورهای موفق نشان می دهد که امنیت پایدار، رشد اقتصادی، جذب سرمایه، پیشرفت علمی و ارتقای رفاه عمومی در بستری از ثبات، تعامل و ارتباط موثر با جهان آسان تر محقق می شود. ایران امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن است که در کنار حفظ اقتدار و منافع ملی، از همه ظرفیت های سیاست خارجی برای گشودن افق های جدید اقتصادی، فناورانه و علمی بهره گیرد.

در کنار همه این موارد، یک اصل بنیادین وجود دارد که همچون نخ تسبیح همه این الزامات را به هم پیوند می دهد و آن بازسازی اعتماد عمومی است. اعتماد بزرگ ترین سرمایه هر نظام حکمرانی است و بدون آن، حتی بهترین برنامه های توسعه نیز به نتیجه مطلوب نمی رسند. تجربه بشری طی دهه های اخیر نشان داده است که حکومت قانون، شفافیت، پاسخگویی، مشارکت عمومی، عدالت، کارآمدی، همه شمولی و مسوولیت پذیری، ستون های اصلی حکمرانی موفق هستند.