با وجود اینکه کودکان امروزی در معرض تولیدات تصویری بیشتری نسبت به نسل های قبلی هستند و خیلی زودتر از گذشته با شخصیت ها آشنا می شوند، اما اگر کمی دقیق تر به جهان آنها نگاه کنیم، یک پرسش جدی مطرح می شود؛ کودک ایرانی امروز بیشتر با چه چهره هایی زندگی می کند و قهرمان های ذهنی اش از کجا می آیند؟ سهم شخصیت ها و کاراکترهای ایرانی در این جهان تا چه اندازه است؟

به گزارش ایسنا، پاسخ این سوال شاید هیچ نباشد اما قطعا نمی توان منتظر شنیدن پاسخی امیدوارکننده بود. در سال های گذشته تولیدات مختلفی در حوزه کودک شکل گرفته اند و بعضی شخصیت ها هم برای مدتی مورد توجه قرار گرفته اند. شکرستان توانست بخشی از مخاطبان کودک و حتی بزرگسال را با شخصیت هایش همراه کند، کلاه قرمزی که سال ها در حافظه دهه شصتی ها و هفتادی ها باقی مانده بود با یک ری برندینگ و اضافه کردن شخصیت های دیگری همچون فامیل دور ، ببعی و... به جهان کودکان دهه هشتادی و نودی راه پیدا کرد، آثاری مانند بچه زرنگ و پسر دلفینی و... نیز تلاش کردند شخصیت هایی تازه وارد دنیای کودک کنند، اما با این حال مسئله اینجاست که بخش زیادی از این کاراکترها، عمر کوتاهی داشتند و کمتر به بخشی از زندگی روزمره کودک و دنیای پر از تخیل او تبدیل شدند.

شخصیت های خارجی اما معمولا فقط در یک انیمیشن، کار عروسکی یا فیلم باقی نمی مانند. کودکی که باب اسفنجی را می شناسد، احتمالا دفتر، عروسک، بازی ویدیویی، استیکر، لباس یا حتی خوراکی مرتبط با او را هم دیده است. میکی ماوس فقط یک شخصیت کارتونی نیست و نزدیک به یک قرن است که در قالب های مختلف بازتولید می شود. بن تن فقط یک داستان و انیمیشن نبود و خیلی زود وارد بازار اسباب بازی و بازی شد و حتی مدل بازی کودکان را تغییر داد. در سال های اخیر هم بازی هایی مانند ماینکرفت و روبلاکس نشان دادند که نسل جدید، شخصیت ها و جهان های خیالی خود را فقط در قالب تولیدات سینمایی و تلویزیونی نمی پذیرد و بخش مهمی از این ارتباط در فضای بازی های دیجیتال شکل می گیرد.

در مقابل، بسیاری از شخصیت هایی که در ایران خلق می شوند، معمولا در محدوده همان اثر باقی می مانند. یک انیمیشن یا کار عروسکی برای مدتی دیده می شود و حتی فضای مجازی را تحت تاثیر حضور خود قرار می دهد و بعد شخصیت ها به تدریج کنار می روند؛ بدون اینکه وارد بازار اسباب بازی شوند، بازی مرتبط با آن ها ساخته شود، نوشت افزاری با نقش آنها تولید شود و در نهایت بدون اینکه کودک بتواند آن ها را در زندگی روزمره اش همراه خود داشته باشد.

همین مسئله باعث می شود بخش مهمی از همان تولیداتِ حداقلی کودک در ایران، بیشتر شبیه موج های کوتاه مدتی باشند که زودتر از آنکه بتوانند جریان سازی خاصی کنند فراموش شوند. شاید کودکان در مقطعی نام یک شخصیت را بشنوند و طرفدار پر و پا قرص محسنِ بچه زرنگ یا پسردلفینی باشند، اما آن شخصیت کمتر فرصت پیدا می کند که مانند نمونه های جهانی، در طول چند دهه همراه کودک باقی بماند و نسل به نسل ادامه پیدا کند.

بخشی از این ماجرا به موضوع بازارپردازی فرهنگی برمی گردد؛ مفهومی که هنوز در فضای فرهنگی ایران چندان جدی گرفته نشده است. در بسیاری از کشورهای صاحب صنعت سرگرمی، شخصیت پردازی فقط به ساخت یک انیمیشن، بازی یا کتاب محدود نمی شود و از همان ابتدا، مسیر حضور آن کاراکتر در اسباب بازی، بازی رومیزی، بازی دیجیتال، نوشت افزار و دیگر محصولات فرهنگی طراحی می شود.

در ایران اما این زنجیره معمولا ناقص می ماند. گاهی انیمیشنی تولید می شود، اما محصول جانبی مناسبی ندارد، گاهی اسباب بازی تولید می شود اما کیفیت و طراحی آن کودک را جذب نمی کند و گاهی هم هیچ پیوندی میان تولیدکنندگان انیمیشن، بازی و اسباب بازی شکل نمی گیرد. نتیجه این می شود که کودک ایرانی، حتی اگر یک شخصیت داخلی را دوست داشته باشد، در نهایت بیشتر با محصولاتی ارتباط برقرار می کند که حضور گسترده تر و جذاب تری در بازار دارند.

این مسئله را می توان در بازار اسباب بازی هم دید. بسیاری از اسباب بازی های مبتنی بر شخصیت های خارجی، طراحی دقیق تر، کیفیت بهتر و تنوع بیشتری دارند و کودک راحت تر با آن ها ارتباط برقرار می کند. در مقابل، بعضی از نمونه های داخلی هنوز از نظر طراحی، کیفیت ساخت یا حتی شناخت سلیقه کودک فاصله محسوسی با نمونه های خارجی دارند. همین فاصله باعث می شود رقابت از همان ابتدا نابرابر به نظر برسد.

از سوی دیگر، بازی های ویدیویی نیز به یکی از مهم ترین بسترهای خلق شخصیت برای نسل جدید تبدیل شده اند؛ حوزه ای که هنوز در ایران کمتر به آن توجه شده است. بسیاری از کودکان امروز، ساعت ها با شخصیت های بازی ها زندگی می کنند، آن ها را دنبال می کنند و حتی از آن ها الگو می گیرند. با این حال در ایران هنوز شخصیتی خلق نشده که بتواند از دل بازی های رایانه ای بیرون بیاید و به یک قهرمان ماندگار برای کودکان تبدیل شود.

در چنین شرایطی، برخی این پرسش را مطرح می کنند که ایران با این حجم از روایت، افسانه، اسطوره و شخصیت های ریشه دار تاریخی چرا امروز نه تنها سهم پررنگی در جهان شخصیت های کودک دنیا ندارد، بلکه کودکانش هم تا این اندازه مشتاق کاراکترهای وارداتی هستند؟ بسیاری معتقدند سرزمینی که شخصیت هایی مانند رستم، آرش، سهراب و سیمرغ را در حافظه فرهنگی خود دارد، باید توانایی خلق و حتی صدور شخصیت به جهان را داشته باشد؛ نه اینکه کودکانش بیشتر با ابرقهرمان ها، انیمیشن ها و کاراکترهایی زندگی کنند که در کشورهای دیگر متولد شده اند.

اما آنچه اهمیت دارد این است که خلق شخصیت موفق، صرفا با تکیه بر هویت تاریخی یا پیام های مستقیم فرهنگی اتفاق نمی افتد و کودک پیش از هر چیز با شخصیت جذاب یا پرداخت جذاب شخصیت، قصه خوب و جهانی متناسب با ساختارهای ذهنی اش ارتباط برقرار می کند. شخصیت ها زمانی ماندگار می شوند که ابتدا برای کودک سرگرم کننده و دوست داشتنی باشند، نه اینکه قرار باشد به شکل سفارشی حامل یک پیام مشخص باشند.

شاید به همین دلیل باشد که بسیاری از شخصیت های موفق جهانی نتیجه شناخت دقیق مخاطب کودک و توجه به قصه گویی، تداوم و جهان سازی اند. کودک شخصیت ها را انتخاب می کند؛ همان طور که سال هاست بعضی قهرمان ها را با خود نگه داشته و بعضی دیگر را خیلی زود فراموش کرده است.

شخصیت هایی که کودک امروز با آن ها مواجه می شود، تنها ابزار سرگرمی نیستند و به تدریج بخشی از جهان تربیتی، تخیل و حتی الگوهای رفتاری او را شکل می دهند؛ از نحوه بازی و خیال پردازی گرفته تا تصویری که از قهرمان، قدرت و حل مسئله در ذهن او ساخته می شود. در چنین وضعی، این پرسش پررنگ تر می شود که تداوم حضور کاراکترهایی مانند هالک، اسپایدرمن و دیگر ابرقهرمان های وارداتی در زندگی روزمره کودک، چه نسبتی با شکل گیری ذهنیت او دارد و چه سهمی برای شخصیت های بومی در این فرآیند باقی می گذارد.