به نقل از

اقتصادنیوز، تورم غذا دیگر فقط در قیمت برنج، روغن، گوشت و لبنیات دیده نمی شود؛ رد آن به منوی رستوران ها و پلتفرم های سفارش غذا هم رسیده است. جایی که غذای اقتصادی ، مینی پرس ، نصف پرس ، پک همراه با نوشابه و ساندویچ های 199 یا 299 هزار تومانی، از یک ترفند تبلیغاتی به نشانه ای از تغییر رفتار مصرف کننده تبدیل شده اند.

سفره خانوار ایرانی در ماه های گذشته، زیر فشار موج تازه ای از تورم خوراکی ها قرار گرفته است. پیش از آنکه اثرات کامل جنگ، اختلال در زنجیره تأمین، افزایش هزینه حمل ونقل و نوسان نرخ ارز در بازار غذا تخلیه شود، آمار رسمی نشان می داد، قیمت خوراکی ها افزایش کم سابقه داشته است.

بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، شاخص قیمت مصرف کننده خانوارهای کشور در فروردین 1405 به عدد 569.3 رسید؛ رقمی که نسبت به ماه قبل 5 درصد، نسبت به فروردین 1404 معادل 73.5 درصد و در 12 ماه منتهی به فروردین 1405 نسبت به دوره مشابه سال قبل 53.7 درصد افزایش نشان می دهد.

در همین ماه، تورم ماهانه گروه خوراکی ها، آشامیدنی ها و دخانیات 5.6 درصد ثبت شده؛ یعنی حتی در مقیاس ماهانه نیز فشار قیمت غذا از متوسط تورم عمومی جلوتر حرکت کرده است.

این اعداد فقط یک تصویر آماری نیستند. وقتی تورم مواد غذایی سه رقمی می شود، اولین واکنش خانوار حذف کامل تقاضا نیست؛ بلکه تغییر شکل تقاضاست. مردم کمتر می خرند، کوچک تر می خرند، بین گزینه ها بیشتر مقایسه می کنند و از چه هوس کرده ایم؟ به سمت امروز چه چیزی می توانیم بخریم؟ حرکت می کنند.

رصد منوهای پلتفرم های سفارش غذا نشان می دهد که بازار غذا هم به این تغییر رفتار پاسخ داده است. در بسیاری از رستوران ها، به ویژه در گروه فست فود، کترینگ و غذاهای روزمره، گزینه هایی با عنوان هایی مانند اقتصادی ، مینی ، نصف پرس ، پک اقتصادی یا پیشنهاد روز پررنگ تر شده اند. حتی برخی رستوران های میان رده و خوش امتیاز که پیش تر غذای کوچک تر یا مینی پرس در منوی خود نداشتند، حالا چنین گزینه هایی را به فهرست فروش اضافه کرده اند.

این تغییر را نمی توان صرفاً یک ترفند تبلیغاتی دانست. وقتی قیمت های 199 هزار تومان، 299 هزار تومان یا اعداد مشابه در تبلیغات، منوها و پیشنهادهای ویژه تکرار می شود، معنایش این است که بازار به یک آستانه روانی و مالی رسیده است. احتمالا پلتفرم ها و رستوران ها از روی داده های فروش، رفتار کاربران و نرخ تبدیل سفارش فهمیده اند که بخشی از مشتریان هنوز قصد خرید غذای آماده دارند، اما توان پرداخت برای سفارش های کامل و گران تر را از دست داده اند.

در چنین وضعیتی، غذای اقتصادی فقط یک گزینه ارزان تر نیست؛ نوعی سازگاری بازار با افت قدرت خرید است. مصرف کننده ای که هنوز به دلایل کاری، زمانی، خانوادگی یا سبک زندگی ناچار است بخشی از وعده های غذایی خود را از بیرون تهیه کند، حالا با عددها چانه می زند. او ممکن است به جای حذف کامل سفارش غذا، از پیتزای کامل به ساندویچ میان رده، از پرس کامل به نصف پرس، از غذای اصلی به پک تخفیفی یا از رستوران گران تر به گزینه ای اقتصادی تر کوچ کند.

این تغییر فقط از سمت مصرف کننده نیست. رستوران ها نیز در فشار دوگانه قرار گرفته اند؛ از یک طرف مواد اولیه، دستمزد، اجاره، بسته بندی، حمل ونقل و کارمزد پلتفرم ها بالا رفته؛ و از طرف دیگر مشتری حاضر یا قادر نیست هر افزایش قیمتی را بپذیرد. نتیجه این شده که برخی رستوران ها به جای افزایش مستقیم قیمت، محصول را کوچک تر، ترکیب را ساده تر یا پک را اقتصادی تر کرده اند.

در واقع، بازار غذا در حال تجربه نسخه ای از کوچک سازی مصرف است؛ همان پدیده ای که در کالاهای بسته بندی شده هم دیده می شود: قیمت بالا می رود، اما برای حفظ مشتری، اندازه، ترکیب یا کیفیت محصول تغییر می کند. در سفارش غذای آنلاین، این پدیده خود را در قالب مینی پرس، نصف پرس، پک های ترکیبی، تخفیف های محدود و گزینه های زیر یک سقف قیمتی نشان می دهد.

پیش تر سفارش غذا برای بخشی از طبقه متوسط شهری، تصمیمی سلیقه ای و تا حدی تفریحی بود؛ انتخاب بین پیتزا، برگر، کباب، غذای خانگی یا غذای رستورانی. اما در فضای تورمی تازه، این انتخاب بیش از گذشته حساب وکتابی شده است. کاربر پیش از انتخاب غذا، سقف هزینه را تعیین می کند. به جای جست وجوی بهترین گزینه، دنبال گزینه ای می گردد که هنوز می شود خرید .

این تغییر می تواند برای بازار غذا پیامد جدی داشته باشد. اگر تقاضا به سمت گزینه های ارزان تر و کوچک تر حرکت کند، رستوران ها ناچار می شوند منوی خود را با قدرت خرید جدید بازطراحی کنند. این بازطراحی ممکن است در کوتاه مدت فروش را حفظ کند، اما در بلندمدت می تواند کیفیت، تنوع و سودآوری بازار غذا را تحت فشار قرار دهد.

در سطح بین المللی، شاخص جهانی گرسنگی 2025 تصویری متفاوت اما مهم از ایران ارائه می دهد. بر اساس گزارش Global Hunger Index، ایران در سال 2025 با امتیاز 7.4 در جایگاه 40 از میان 123 کشور دارای داده کافی قرار گرفته و وضعیت آن در طبقه پایین از نظر شدت گرسنگی ارزیابی شده است. این شاخص بر پایه چهار مؤلفه محاسبه می شود: سوءتغذیه، کوتاه قدی کودکان، لاغری مفرط کودکان و مرگ ومیر کودکان زیر پنج سال.

اما رتبه نسبی قابل قبول در شاخص گرسنگی، به معنای نبود بحران معیشت غذایی نیست. شاخص گرسنگی بیشتر وضعیت تغذیه و سوءتغذیه ساختاری را می سنجد، در حالی که فشار تورم غذا، کاهش قدرت خرید، حذف اقلام پروتیینی، کوچک شدن وعده ها و ارزان سازی سبد غذایی می تواند پیش از آنکه خود را در شاخص های شدید سوءتغذیه نشان دهد، کیفیت زندگی و سلامت خانوار را فرسوده کند.

مقایسه با کشورهای درگیر جنگ های طولانی نیز نشان می دهد، شکاف ایران با بحران های حاد انسانی همچنان قابل توجه است. در شاخص جهانی گرسنگی 2025، افغانستان با امتیاز 29 در رتبه 109، سوریه با امتیاز 30.6 در رتبه 113 و یمن در طبقه هشداردهنده قرار گرفته است؛ کشورهایی که سال ها جنگ، فروپاشی زیرساخت و بحران انسانی، امنیت غذایی آنها را به سطحی بسیار خطرناک تر رسانده است.

با این حال، مسئله ایران امروز بیش از آنکه قحطی باشد، افت دسترسی اقتصادی به غذا است. در شاخص جهانی امنیت غذایی اکونومیست، کشورهایی مانند فنلاند، ایرلند، نروژ، فرانسه و هلند در صدر قرار دارند و این شاخص غذا را از زاویه توان خرید، دسترسی، کیفیت و ایمنی، و پایداری بررسی می کند. گزارش اکونومیست ایمپکت در سال 2022 تأکید کرده بود که افت توان خرید، یکی از مهم ترین عوامل تضعیف امنیت غذایی جهان بوده است.

این همان نقطه ای است که وضعیت ایران را نگران کننده می کند. حتی اگر در شاخص گرسنگی جهانی، ایران در رده کشورهای دارای وضعیت پایین قرار داشته باشد، جهش قیمت خوراکی ها می تواند لایه ای تازه از ناامنی غذایی بسازد؛ نه الزاماً به شکل گرسنگی آشکار، بلکه به شکل حذف گوشت، کاهش لبنیات، جایگزینی غذای کم کیفیت تر، کوچک شدن وعده ها و وابستگی بیشتر به غذاهای ارزان، حجیم و کم ارزش تر.

جنگ، تورم و سفره ای که کوچک تر می شود

جنگ، حتی اگر کوتاه باشد، در بازار غذا اثر بلندمدت می گذارد. اختلال در واردات مواد اولیه، نااطمینانی در تأمین نهاده ها، افزایش هزینه حمل ونقل، رشد نرخ ارز، ناامنی روانی بازار و احتیاط تولیدکنندگان می تواند قیمت غذا را حتی پس از پایان درگیری بالا نگه دارد. گزارش های بین المللی نیز نشان می دهد، در اقتصادهای در حال توسعه، غذا و انرژی سهم بالایی از سبد هزینه خانوار دارند و شوک های بیرونی می توانند سریع تر به بحران معیشتی تبدیل شوند. رویترز در گزارشی درباره پیامدهای جنگ ایران بر بازار جهانی غذا نوشت که افزایش هزینه انرژی و اختلال در حمل کود و نهاده های کشاورزی می تواند موج تازه ای از تورم غذایی در اقتصادهای آسیب پذیر ایجاد کند.

برای خانوار ایرانی، معنای این وضعیت روشن است: غذا گران تر شده، انتخاب ها محدودتر شده و حتی سفارش غذای آماده نیز از یک خرید ساده به یک تصمیم اقتصادی تبدیل شده است. منوی اقتصادی در اپلیکیشن ها شاید در ظاهر پاسخی به یک نیاز روزمره باشد، اما در لایه عمیق تر، نشانه ای از بازتنظیم مصرف در جامعه ای است که جیبش کوچک تر شده و حالا حتی برای یک وعده غذا هم باید با عددها کنار بیاید.