یک صبحگاهی سفرهای کاری تهران شاهد ترافیک موتورسیکلت های حامل زوج های جوان شده؛ پایتخت از شهر خودروها به پیست موتورها در حال تغییر چهره است.

گروه مسکن و شهری: جابه جایی های روزانه در خیابان های تهران طی کمتر از یک سال گذشته، شاهد یک دگرگونی کاملا محسوس به لحاظ نوع وسیله نقلیه مورد استفاده شهروندان شده است؛ این دومین مهاجرت اجباری به موتورسیکلت، منعطف ترین اسباب تردد در سطح پایتخت، طی حدود سه سال گذشته به حساب می آید. این گزارش از تغییر چهره ترافیکی خیابان های فرعی و اصلی و به خصوص بزرگراه های شهر تهران طی ماه های اخیر حاکی است، همزمان با کاهش نسبی ازدحام خودروهای شخصی در پیک صبحگاهی، نسل تازه ای از موتورسیکلت سوارها مشغول حرکت از مناطق مسکونی خارج از مرکز شهر به سمت محدوده اداری هستند.

این گروه در ردیف طبقه اجتماعی متوسط و بالاتر به حساب می آیند که نه برای نوع شغل شان (جابه جایی بار) که به خاطر شرایط اقتصادی از یک سو و انعطاف زمانی و مکانی موتور از سوی دیگر، این وسیله را از سراجبار جایگزین خودروی شخصی و همچنین مترو یا اتوبوس کرده اند. استفاده کنندگان جدید موتورسیکلت، 5ویژگی کاملا متفاوت نسبت به راکبین قدیمی و قدیمی تر دارند؛ اغلب از نسلZ هستند، هم شاغلان و هم دانشجویان را تشکیل می دهند، به شکل محسوس زوج های جوان در این گروه قرار گرفته اند؛ ضمن آنکه تک سرنشین زن نیز بخشی از ترافیک های روزانه این وسیله حمل ونقلی را به خود اختصاص داده است.

بررسی های دنیای اقتصاد نشان می دهد، تا پیش از شروع دهه 1400، عمده ترددهای موتورسیکلت در طبقه پایین جامعه محدود بود و کارکرد این وسیله بیشتر در جابه جایی بار سبک در سطح شهر و همچنین پیک های خرده فروشی خلاصه می شد و البته تا حدودی هم شاغلان مراکز خدماتی و فروشگاهی در محدوده طرح ترافیک و مناطق مرکزی که محل سکونت شان بالای شهر قرار دارد به جای خودروی شخصی شان از موتور برای رفت وآمد کم دردسر و سریع استفاده می کردند. با تشدید ترافیک صبحگاهی و شبانگاهی در سال های اخیر به ویژه بعد از کرونا، سهم موتورسیکلت در سفرهای روزانه درون شهری تهران با یک دنده معکوس از ناحیه طیف بیشتری از شاغلان طبقات متوسط ، افزایش یافت که البته بخشی از شهروندان نه با موتورسیکلت شخصی که با کرایه پیک موتوری در سطح شهر جابه جا می شدند.

اکنون، رانندگان و مسافران جدید موتورسیکلت، عمدتا این وسیله نقلیه را خریداری کرده اند و برای رفت وآمدهای خانوادگی یا 2 نفره نیز آن را ترجیح می دهند. در این میان، مدیریت شهری تهران، غافل از تغییرات ابتدا زیرپوستی و در حال حاضر کاملا عیان به وجود آمده در سبک سفرهای روزانه شهروندان، هیچ واکنش درخور نسبت به مناسب سازی معابر خودرویی و مقررات ترافیکی حاکم بر بزرگراه های پایتخت از خود بروز نداده است. همچنان بزرگراه ها، فاقد فضای ایمن حرکتی برای موتورسیکلت ها است؛ درحالی که سهم این وسیله نقلیه در جابه جایی ها، دست کم در پیک صبحگاهی و ساعات خروج از محل کار، احتمالا از خودروهای شخصی سبقت گرفته و با توجه به چشم انداز اقتصادی و افق توانایی شبکه حمل ونقل عمومی پایتخت ، با سرعت بیشتری در سال های آینده در خیابان ها پیشروی خواهد کرد.

صرف نظر از اینکه موتورسیکلت یک وسیله جابه جایی شهری ایمن به حساب می آید یا نه و همچنین فارغ از اینکه، این وسیله حمل ونقلی چه میزان آثار منفی در کیفیت هوای تهران نسبت به خودروی شخصی دارد یا ندارد که البته در گزارش های قبلی دنیای اقتصاد به این دو موضوع پرداخته شد، در حال حاضر این پرسش مطرح است که چرا موتورسیکلت به مُد حرکتی در تهران تبدیل شده؛ آیا این مد، اجباری است یا اختیاری؟

بررسی ها در پاسخ به این پرسش، 9 علت را نشان می دهد؛ سوارشدن طبقه متوسط روی موتورسیکلت در پایتخت، نمای دیگری از فقر اقتصادی خانوارها است. بخشی از دلایل موتوری شدن حرکت های روزانه در تهران، تم اقتصادی دارد و البته بخشی هم به ضعف شبکه حمل ونقل عمومی برمی گردد. هزینه استفاده از خودروی شخصی در تهران تا 100درصد و در مواردی، بیشتر، نسبت به یک سال گذشته افزایش پیدا کرده است؛ از خرید خودروی شخصی گرفته تا هزینه سرویس و نگهداری روتین و حداقلی موتور خودرو .

در حال حاضر قیمت خرید موتورسیکلت کلاس متوسط رو به بالا، کمتر از نصف قیمت خرید ارزان ترین خودروی شخصی است. این، مهم ترین دلیل نه اجباری به استفاده از خودرو در تهران است. اما اینکه چرا تهرانی ها موتور را در ازای ناتوانی اقتصادی در خرید خودروی شخصی ترجیح می دهند، انگشت اتهام متوجه کیفیت حمل ونقل عمومی است. علاوه بر بهای دسترسی به خودروی شخصی و ضعف حمل ونقل عمومی ، هزینه های دیگری نیز وجود دارد، همچون عوارض سالانه خودرو ، بیمه سالانه، خطر تصادف و هزینه آنها، اتلاف وقت در ترافیک، تورم قطعات مصرفی خودرو همچون باتری، کمبود پارکینگ در محدوده اداری و همچنین دسترس ناپذیرشدن کرایه تاکسی آنلاین به رغم عدم افزایش اما ناشی از ضعف درآمد واقعی.

مرضیه باریکانی، کارشناس برنامه ریزی شهری و متخصص حوزه حمل ونقل و ترافیک در پاسخ به پرسش دنیای اقتصاد درباره سبک جدید جابه جایی های روزانه در تهران که بر موتورسیکلت استوار شده است، موضوع را این گونه تحلیل کرد: ساختار ترافیک شهر تهران به لحاظ ایمنی ظرفیت پذیرش موتورسیکلت سواری را ندارد. انتخاب وسیله جابه جایی برای سفرهای درون شهری، یک حق عمومی و شهروندی محسوب می شود؛ اما پیش نیاز دستیابی به آن هنوز در شهر فراهم نشده است. در حال حاضر هم رنگ وبوی موتورسیکلت سوارها تغییر کرده و هم وسعت جغرافیایی حرکت آنها در سطح شهر. محدوده تردد این وسیله نقلیه، یک روزی در تهران به مناطق مرکزی اختصاص داشت، آن هم با موتورهای سالخورده و کیفیت پایین و مملو از بار. اما در دو سه سال گذشته هم کلاس موتورها ارتقا پیدا کرد و هم کلاس اجتماعی راکبین آنها.

این گروه از شهروندان کسانی هستند که نه جذب حمل ونقل عمومی شدند و نه از خودروهای گران خودشان استفاده می کنند و در حقیقت از خودروی شخصی دوری جسته اند. در یک سال اخیر نیز شاهد موتورسیکلت سواری بانوان هستیم؛ یک رده سنی و جنسیتی دیگر وارد این شبکه شده که هنوز شهر آمادگی لازم برای سرویس دهی حتی به موتورسیکلت های حمل بار را هم ندارد. به نظر من، این شیفت شهروندان به موتورسیکلت نه به خاطر هزینه استفاده از خودروی شخصی است؛ چون استفاده از این وسیله در تهران هنوز بسیار ارزان است. این تغییر اولا به خاطر فرار از ترافیک و ضعف حمل ونقل عمومی است و دوم اینکه نوعی واکنش اجتماعی در قالب بازپس گیری حق به شکل جدید به شمار می آید.