با جدی تر شدن مذاکرات ایران و آمریکا برای پایان جنگ، نام کشور چین نیز بیشتر در اخبار شنیده می شود. هرچند که پاکستان همچنان میانجی اصلی و تسهیلگر این گفتگوهاست و نام هایی مانند چین و قطر، در کنار اسلام آباد قرار می گیرد.

به گزارش فرارو، سخنگوی وزارت خارجه در جریان نشست خبری روز چهارم خرداد در پاسخ به خبرنگار ما درباره نقش آفرینی چین در این مذاکرات، به ارائه ابتکاری از سوی رییس جمهور چین برای پایان دادن به جنگ و همچنین نقش سازنده پکن در مذاکرات هسته ای ایران طی سال های گذشته اشاره کرد. در این گزارش تلاش می کنیم به بررسی ابعاد مختلف ارتباط چین با این جنگ، تاثیرات مثبت و منفی این بحران برای چین و نوع نقش آفرینی پکن برای حل مناقشه ایران آمریکا بپردازیم.

نگاهی به تحلیل های تخصصی منتشر شده در اندیشکده ها نشان می دهد که چین با آثاری مثبت و منفی در این جنگ روبرو شد. به نحوی که به چالش کشیده شدن آمریکا به عنوان یک ابرقدرت در مقابل یک قدرت متوسط یا قدرت منطقه ای (بر اساس اصول روابط بین الملل) مانند ایران را می توان به عنوان یک تاثیر مثبت برای چین ارزیابی کرد. به تعبیر نویسندگان اندیشکده IISS (موسسه بین المللی مطالعات استراتژیک)، مداخله گرایی آمریکا در این مقطع و نتیجه ای که به دنبال داشت، به چین برای ترویج نظم جهانی جایگزین مورد نظر خود و گسترش نفوذ پکن در جنوب جهانی، کمک کرده است. بعضی اخبار تاییدنشده و گاهی تکذیب شده حاکی از آن است که همکاری هایی در زمینه اطلاعات نظامی و تکنولوژی میان ایران و چین در جریان این جنگ اتفاق افتاده است.

احمد ابودوح، کارشناس اماراتی مسائل چین در اندیشکده چتم هاوس انگلستان نیز در آخرین تحلیل خود در این باره نوشت: جنگ در ایران، جایگاه آینده چین در خلیج فارس را نامشخص تر کرده است. برخی از تحلیلگران به سرعت به این نتیجه رسیده اند که این جنگ، غیبت چین را آشکار کرده و ثابت کرده است که ایالات متحده تنها شریک امنیتی قابل اعتماد برای کشورهای خلیج فارس است. برخی دیگر ادعا می کنند که این جنگ، کشورهای خلیج فارس را به چین نزدیک تر کرده است، زیرا تسلط ایالات متحده کاهش یافته است.

این دیدگاه دوگانه، یک عامل کلیدی در سیاست های پکن در خاورمیانه را نادیده می گیرد: این سیاست ها بر اساس یک مدل متعادل کننده یا تأمین کننده امنیت ساخته نشده اند.

چین فاقد جهت گیری مشخصی برای هدایت تغییرات ژئوپلیتیکی در منطقه است. اما می تواند در جایی که نارضایتی از واشنگتن و اولویت های سازماندهی مجدد شده در سراسر خلیج فارس به آن اجازه می دهد، تا به هزینه ایالات متحده مداخله کند، پیروزی های سیاسی، هنجاری و اعتباری به دست آورد. بنابراین، تأثیر اصلی جنگ، قرار دادن چین در مسیری برای جایگزینی ایالات متحده به عنوان تأمین کننده امنیت منطقه نبوده است. اما ممکن است شرایطی را برای پکن ایجاد کرده باشد تا در شکل دهی به یک نظم منطقه ای جدید نقشی ایفا کند.

اما این نتایج، به تنهایی باعث رفع نگرانی اقتصادی و سیاسی چین از آثار جنگ در خاورمیانه نمی شود. چین تلاش می کند به عنوان ابرقدرت شرق و واحد سیاسی که به دنبال یکپارچه سازی جنوب جهانی و ایفای نقش رهبر بی طرف است، از ورود مستقیم و بی پروا به مناقشات و حفظ بی طرفی پرهیز کند. اما با توجه به مختصات این جنگ، شرایط برای آن ها نیز دشوار شده است.

بر اساس آمارهای موجود، چین به عنوان بزرگترین خریدار حامل های انرژی، حداقل 52 درصد از نفت وارداتی خود را از خاورمیانه تامین می کند. به غیر از این، واردات محصولات پتروشیمی و گاز نیز از کشورهای خاورمیانه صورت می گیرد. به غیر از این حوزه تجاری میان چین و کشورهای خاورمیانه به خصوص امارات، عربستان و ایران، پکن روابط اقتصادی غیرنفتی و سرمایه گذاری متقابل گسترده ای با کشورهای جنوب خلیج فارس دارد. موضوعی که تحلیلگران حوزه سیاست خارجی معتقدند چین را در موقعیت خاصی قرار می دهد که هرگونه اقدامش نیازمند ظرافت هایی خاص است. به همین دلیل چینی ها همواره در سه ماه گذشته و فرازونشیب های بحران در خلیج فارس تلاش کردند سمت هیچ کدام از طرف های درگیری نایستند و صرفاً طرف های منطقه ای را به پایان تنش ها دعوت کنند.

آثار اقتصادی بحران در خاورمیانه و مسدود شدن تنگه هرمز، برای چین اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل آن ها در موضع گیری های علنی و رایزنی های غیرعلنی خود بر لزوم باز شدن این آبراه از هر دو طرف و بازگشت تردد کشتی ها به شرایط عادی تاکید دارند. در واقع آن ها نیز در حال حاضر با انسداد تنگه هرمز از سوی ایران و از سوی دیگر، محاصره دریایی آمریکایی ها در مرز دریای عرب مواجه هستند.

شرایط جاری در تنگه هرمز آثار اقتصادی جدی در میان مدت و بلندمدت برای چین دارد. در مقاله IISS که 20 روز قبل منتشر شد، در این مورد آمده است: دو ماه پس از آغاز درگیری، به نظر می رسد که اقتصاد چین در برابر تأثیر کوتاه مدت مقاومت کرده است. اقتصاد چین، به لطف رشد صادرات و تولیدات فناوری پیشرفته، در سه ماهه اول سال 5 درصد رشد کرد. فعالیت کارخانه ها نیز در ماه آوریل برای دومین ماه متوالی افزایش یافت، هرچند تا حدودی به دلیل خرید اقلام توسط خریداران با پیش بینی جنگ و افزایش قیمت ها در آینده بود.

با وجود این تاب آوری اقتصادی، نگرانی های فزاینده ای در مورد توانایی اقتصاد برای مقاومت در برابر تأثیر جنگ در میان مدت و بلندمدت وجود دارد. این موضوع در گزارش جلسه ماه آوریل دفتر سیاسی حزب کمونیست چین منعکس شد که در آن گفته شد شاخص های کلیدی تاب آوری و سرزندگی قدرتمند اقتصاد را نشان می دهند، اما چین به افزایش سطح امنیت انرژی و منابع ادامه خواهد داد.

بر اساس داده های موجود، چین در حال حاضر علاوه نگرانی های حوزه انرژی و سوخت و افزایش قیمت نفت، در حوزه های مواد اولیه پتروشیمی و مواد شیمیایی مربوط به حوزه کشاورزی نیز نگرانی هایی دارد. نگرانی هایی که به طور مستقیم ریشه در کاهش عرضه از سوی کشورهای خاورمیانه و افزایش قیمت این محصولات ارتباط دارد.

نویسندگان مقاله IISS که روز 7 می (17 اردیبهشت) منتشر شد، بر این باور بودند که تمام این نگرانی های چین از بحران جاری در خاورمیانه، هنوز چین را به سویی سوق نداده است که نقش میانجی گری جدی برای پایان دادن به جنگ ایران، آمریکا و اسراییل بر عهده بگیرد و صرفاً در ماه مارس، ابتکار پنج ماده ای مشترک با پاکستان را ارائه داده است: توقف فوری خصومت ها، شروع مذاکرات صلح در اسرع وقت، امنیت اهداف غیرنظامی، امنیت خطوط کشتیرانی و اولویت منشور سازمان ملل.

اما نادیا حلمی، استاد علوم سیاسی دانشگاه بنی سویف مصر، معتقد است چین صرفاً نقشی مشارکتی و حاشیه ای ندارد بلکه پشت سر پاکستان ایستاده است چرا که قصد دارد خسارت های این بحران را کنترل کند: چین از طریق پاکستان نقش میانجی دیپلماتیک را برای کاهش نفوذ آمریکا و ترویج نظم جهانی چندقطبی به رهبری چین و دیگر قدرت های جنوب جهانی ایفا می کند. این کشور از نزدیکی اقتصادی و دیپلماتیک خود با ایران به عنوان ابزاری برای به چالش کشیدن هژمونی غرب و آمریکا و تأمین منافع استراتژیک خود در خاورمیانه و خلیج فارس استفاده می کند.

بر اساس این مقاله که در سایت Modern Diplomacy منتشر شده است: چین از روابط تجاری قوی خود با ایران (به ویژه در خرید نفت) برای فشار نرم دیپلماتیک و مهار بحران استفاده می کند و هدف آن جلوگیری از هرگونه درگیری نظامی است که می تواند منافع اقتصادی آن را از طریق ابتکار کمربند و جاده مختل کند. چین نقش محوری به عنوان یک تسهیل کننده و ضامن بین المللی در حمایت از تلاش های میانجیگری پاکستان با هدف پایان دادن به تنش های نظامی و دستیابی به توافق سیاسی بین ایران و ایالات متحده ایفا می کند. این شامل ادغام نفوذ اقتصادی و دیپلماتیک پکن با اقدامات میدانی اسلام آباد برای فشار بر طرف های درگیر و تأمین امنیت خطوط کشتیرانی بین المللی است.

منبع: فرارو