درختان شاه بلوط اروپا روایت گر داستانی پنهانی اند که سرنوشت امپراطوری روم باستان و میراث به جای مانده از آن در جنگل های این قاره را به تصویر می کشند.

رومیان باستان ردپایی ماندگار بر سرزمین های تحت سلطه خود به جا گذاشته اند. جاده های مستقیم و طولانی که آنها ساختند، هنوز هم زیر آسفالت برخی بزرگراه های امروزی قابل رد گیری هستند. قنات ها، سیستم های فاضلاب ، حمام های عمومی و زبان لاتین را در بخش عمده ای از اروپا، شمال آفریقا و خاورمیانه گسترش دادند. اما چیزی که شاید کمتر شناخته شده باشد، شیوه شگفت انگیزی است که رومی ها به واسطه آن جنگل های اروپا را متحول کردند.

به گفته پژوهشگران سوییسی، رومی ها علاقه خاصی به درختان شاه بلوط شیرین داشتند و به همین دلیل آنها را در سراسر اروپا کاشتند و پرورش دادند. اما چیزی که آن ها به دنبالش بودند، نه میوه لطیف این درختان بلکه در واقع چوب آن ها بود که به سرعت از نو می رویید و برای گسترش امپراتوری شان، ماده اولیه ای ارزشمند به شمار می رفت. به این ترتیب رومی ها تکنیک های باغبانی از جمله کف بری را هم به سایر مناطق صادر کردند و این مساله در رشد و گسترش شاه بلوط در سراسر قاره اروپا تاثیری به سزا داشته است.

پاتریک کربس، جغرافیدان در موسسه تحقیقات جنگل، برف و چشم انداز فدرال سوییس می گوید: رومی ها اروپا را به فضایی متصل و اقتصادی تبدیل کردند. آن ها یک نظام حکومتی یکپارچه در سراسر اروپا بنا کردند و سامانه جاده ها، سیستم تجارت، سیستم نظامی و ارتباط میان اقوام مختلف در سراسر این قاره را بهبود بخشیدند.

او می گوید در نتیجه این ارتباط، مهارت های ویژه در عرصه کاشت و پرورش درختان میان تمدن های مختلف به اشتراک گذاشته شد.

میراث درخت کاری رومی ها هنوز هم در بسیاری از نقاط اروپا به چشم می خورد. بیش از 2/5 میلیون هکتار از زمین های این قاره یعنی مساحتی برابر با جزیره ساردینیا در ایتالیا پوشیده از درختان شاه بلوط شیرین است. این درختان بخشی جدایی ناپذیر از چشم انداز بسیاری از مناطق قاره اروپا هستند و میوه آن ها هم همچنان یکی از عناصر اصلی آشپزی سنتی در کشورهای مختلف از جمله فرانسه و پرتغال است.

توضیح تصویر،شاه بلوط ها در بخش های زیادی از اروپا به غذای محبوبی تبدیل شده اند. میراثی غیرمستقیم از رومیان باستان که درختان شاه بلوط را برای استفاده از چوب شان پرورش می دادند

کربس در یکی از شعبه های موسسه تحقیقات جنگل، برف و چشم انداز فدرال سوییس در ایالت تیچینو ( یا تسین) واقع در دامنه جنوبی آلپ کار می کند. این منطقه زیستگاه درختان شاه بلوط غول پیکر است و بسیاری از نمونه های آن قطری بیش از هفت متر دارند.

در قرون وسطی، شاه بلوط شیرین غذای اصلی این منطقه بود. اما این رومی ها بودند که این درختان را به آنجا بردند. پیش از ورود آنها به تیچینو، شاه بلوط شیرین در آنجا وجود نداشت چون این گونه گیاهی در آخرین عصر یخبندان که بیش از 10 هزار سال پیش به پایان رسید در این منطقه از بین رفته بود.

تیم تحقیقاتی کربس با استفاده از طیف گسترده ای از شواهد، از جمله داده های دیرینه بوم شناسی گرده ها و متون روم باستان، پراکندگی درختان شاه بلوط شیرین و گردو را قبل، حین و بعد از امپراتوری روم در اروپا تجزیه و تحلیل کردند.

درختان شاه بلوط شیرین و گردو از نمونه های مهم تأثیر انسان بر یک چشم انداز هستند چون مداخله انسانی از جمله هرس کردن و مهار و کنترل درختان رقیب در کاشت و پرورش آن ها نقش دارد. علاوه بر این میوه و چوب این درختان هم بسیار پرطرفدار و ارزشمند است.

این مطالعه و همین طور تحقیقات قبلی نشان می دهد در برخی کشورها نظیر سوییس، فرانسه و بخش هایی از آلمان، پیش از ورود رومی ها میزان گرده شاه بلوط شیرین در مجموعه گسترده تر ثبت شده از گرده ها از جمله گرده های فسیلی یافته شده در نمونه های خاک و رسوب بسیار کم یا نزدیک به صفر بوده است.

اما با گسترش امپراتوری روم، میزان گرده شاه بلوط شیرین هم افزایش یافت. کربس می گوید: در حدود سال صفر میلادی یعنی زمانی که امپراتوری روم در اروپا در اوج قدرت بوده است، میزان گرده شاه بلوط شیرین در مقایسه با سایر گرده ها در سراسر این قاره افزایشی ناگهانی داشته است.

پس از حملات بربرها به روم در حدود 500-400 میلادی که در نهایت به فروپاشی امپراتوری روم در بحبوحه آشوب های گسترده منجر شد، میزان گرده شاه بلوط به طور موقت کاهش یافت. به اعتقاد کربس، این کاهش نشان می دهد بسیاری از باغ های رومی رها شده بودند و این تنها به دلیل سقوط امپراتوری روم نبود بلکه کاهش گسترده جمعیت که هم زمان در بسیاری از مناطق رخ داد هم در این مساله نقش داشت.

کربس می گوید: گردوها الگوی متفاوتی دارند. او و همکارانش دریافتند ارتباط چندان مشخصی میان پراکندگی گرده این درختان با ظهور و سقوط امپراتوری روم وجود ندارد. پراکندگی گرده درختان گردو در اروپا حتی پیش از ورود رومی ها افزایش یافته بود، که این خود می تواند نشانی از نقش یونانیان باستان و دیگر تمدن های پیشا رومی در این مساله باشد.

رومی ها شاید اولین تمدنی بودند که شاه بلوط شیرین را در سراسر سرزمین اصلی اروپا گسترش دادند، اما برخی تحقیقات نشان می دهد که ورود این درختان به بریتانیا ارتباطی با آن ها نداشته است. اگرچه پیش تر رومی ها را مسئول ورود شاه بلوط شیرین به جزایر بریتانیا - جایی که این درختان هنوز هم بخشی کلید از جنگل های امروزی آن هستند - می دانستند، اما تحقیقات دانشمندان دانشگاه گلاسترشر بریتانیا نشان داده که این درختان احتمالاً بعدتر به این منطقه آورده شده اند.

درختان شاه بلوط شیرین می توانند جلوه ای خیره کننده به یک منظره بدهند. آن ها می توانند به ارتفاع 35 متری برسند و در برخی مناطق حتی تا هزار سال عمر کنند. اکثر درختانی که امروزه هنوز وجود دارند احتمالا به دست رومی ها کاشته نشده اند اما بسیاری از آن ها نسل های بعدی یا حتی قلمه هایی هستند که سربازان و جنگل بانان روم باستان با خود به اقصی نقاط امپراتوری بردند. قدیمی ترین درخت شاه بلوط شیرین شناخته شده در جهان در سیسیل ایتالیا قرار دارد و گمان می رود که حدود 4 هزار سال قدمت داشته باشد.

اما دلیل این همه علاقه رومی ها به درخت شاه بلوط شیرین چه بود؟ به گفته کربس، آنها به میوه این درخت علاقه چندانی نداشتند. در فرهنگ رومی، شاه بلوط به عنوان غذای روستایی و متعلق به طبقات فقیر جامعه مانند چوپان ها در نظر گرفته می شد . اما ارزش اصلی این درختان برای نخبگان رومی در واقع سرعت رویش چشمگیر آن ها پس از قطع شدن بود. این ویژگی آن هم در شرایطی که امپراتوری روم همواره به منابع اولیه برای گسترش نظامی خود نیاز داشت، بسیار مفید واقع شد.

او می گوید: متون باستانی نشان می دهند که رومی ها به شاه بلوط شیرین به ویژه به دلیل قابلیت جوانه زدن مجدد آن، علاقه زیادی داشتند. وقتی این درخت را می برید، به سرعت دوباره جوانه می زند و ساقه های زیادی تولید می کند که به طور طبیعی سرشار از جوهر مازو هستند. جوهر مازو ماده ای است که باعث مقاومت و دوام چوب می شود. می توانید چوب این درختان را قطع کنید و از آن برای ساخت قلعه یا هر سازه دیگری استفاده کنید. آن ها به سرعت دوباره رشد خواهند کرد.

کف بری می تواند حتی پس از سال ها بی توجهی و عدم رسیدگی، تاثیری احیا کننده بر درخت شاه بلوط داشته باشد.

بر اساس داده های گرده شناسی، در دوران روم باستان درختان شاه بلوط در منطقه تیچینو به تدریج به گونه ای غالب تبدیل شدند. کربس می گوید که این درختان حتی پس از سقوط امپراتوری روم هم محبوب باقی ماندند.

یک توضیح برای این مساله می تواند این باشد که مردم محلی کاشت و نگهداری این درختان را از رومی ها آموخته بودند و پس از آن کم کم به ارزش غذایی شاه بلوط به عنوان خوراکی مقوی با کشتی آسان پی بردند . این میوه در قرون وسطی دیگر به یکی از مواد غذایی اصلی در بسیاری از مناطق اروپا تبدیل شده بود. برای مثال، شاه بلوط را می توانستند خشک و از آن آرد تهیه کنند. کربس می گوید درختان شاه بلوط احتمالا در جوامع کوهستانی هم از محبوبیت برخوردار بوده چون برخلاف بسیاری از درختان میوه و محصولات کشاورزی دیگر حتی در دامنه های سنگلاخی به خوبی رشد می کند.

او می گوید: دستاورد اصلی رومی ها آوردن این مهارت ها از سرزمین های دوردست، ایجاد ارتباط میان مردم و گسترش این دانش بود. اما کار اصلی کاشت باغ های شاه بلوط، احتمالاً توسط مردم محلی انجام شده است.

به گفته ی کربس، وقتی درختان شاه بلوط شیرین در باغ پرورش داده می شوند، مراقبت هایی مانند هرس شاخه های خشک یا بیمار و همین طور نبود رقابت با دیگر گیاهان، باعث افزایش طول عمر آن ها می شود. او می گوید: در باغ، فقط درختان شاه بلوط و چمن زیر آن ها وجود دارد و این برای یک درخت مثل یک اقامتگاهی لوکس است. اما وقتی باغ رها شود، درختان رقیب سر می رسند و کنترل را به دست می گیرند.

تحقیقات روی باغ های متروکه شاه بلوط نشان داده که وقتی این درختان به حال خود رها می شوند، به تدریج توسط گونه های دیگر از بین می روند. کربس می گوید: در جنگل های وحشی، درخت شاه بلوط شیرین حداکثر حدود 200 سال عمر می کند و پس از آن می میرد. اما اینجا در تیچینو، جایی که سال ها شاه بلوط کشت شده است، عمر این درختان می تواند تا نزدیک به هزار سال هم برسد دلیلش رابطه هم زیستی آن ها با انسان هاست.

بر اساس داده های گرده شناسی در پایان دوران روم باستان درخت شاه بلوط شیرین دیگر به گونه ای غالب در منطقه تیچینو تبدیل شده بود و جای پوشش جنگلی پیشین شامل توسکایان و سایر درختان را گرفته بود. کربس توضیح می دهد: این تغییر کار انسان ها بود. در واقع یک بازسازی کامل در پوشش گیاهی منطقه رخ داد.

به گفته کربس داده های گرده شناسی مرتبط با منطقه ای در تیچینو با ارتفاع حدود 800 متری از سطح دریا نشان می دهد که در دوران روم باستان میزان گرده درختان شاه بلوط شیرین، همین طور گرده غلات و درختان گردو، به شدت افزایش یافته است و این موضوع از احتمال وجود یک باغ در این نقطه خبر می دهد.

کربس می گوید در قرون وسطی و مدت ها پس از پایان امپراتوری روم، بسیاری متون تاریخی به سلطه شاه بلوط و اهمیت غذاهایی مانند آرد شاه بلوط در تیچینو اشاره دارند. او در ادامه می گوید: در قرون وسطی شاه بلوط پایه اصلی معیشت مردم در دره های واقع در این منطقه بوده است.

به گفته کربس مردم تیچینو در طول قرن ها همچنان به نگهداری از درختان شاه بلوط ادامه دادند؛ آن ها این درختان را می کاشتند، کف بر می کردند، شاخه هایشان را هرس می کردند و مانع رشد درختان رقیب می شدند. کربس می گوید: این ماهیت این هم زیستی است. انسان ها از میوه و چوب درخت شاه بلوط بهره مند می شوند و درخت نیز در مقابل عمری طولانی پیدا می کند و در عین حال فرصتی می یاید تا محدوده ی طبیعی پراکندگی اش را به شکلی قابل توجه گسترش دهد.

به گفته کربس انتقال دانش مربوط به شاه بلوط به مردم محلی ممکن است در دیگر مناطق امپراتوری روم هم رخ داده باشد که رد دپای آن حتی در زبان های این منطقه هم به چشم می خورد. طبق نتایج یک تحقیق در بسیاری از زبان های اروپایی، واژه ای که برای شاه بلوط به کار می رود، شباهت زیادی به واژهٔ لاتین castanea دارد.

درختان شاه بلوط شیرین اروپا امروزه با تهدیدهایی چون انواع بیماری ها، تغییرات اقلیمی و رها شدن باغ های سنتی که بخشی از روند افول زندگی روستایی است روبه رو هستند. با این حال، مسیرهای پیاده روی در باغ های شاه بلوط و جشنواره های مربوط به آن در تیچینو و سایر مناطق آلپ جنوبی، همچنان تاریخچهٔ این میوه را به عنوان یکی از مواد غذایی اصلی در گذشته گرامی می دارند و یادآور میراث ماندگار اندیشه ها و مهارت های رومیان باستان و جوامع محلی در نگهداری از این درختان هستند.

منبع: بی بی سی