در پایان هفته، دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، اعلام کرد که ایالات متحده و ایران به توافقی نزدیک شده اند؛ توافقی که در صورت نهایی شدن، می تواند به جنگی پایان دهد که آمریکا و اسراییل در اواخر فوریه علیه ایران آغاز کردند؛ جنگی که به شهادت هزاران نفر در ایران انجامیده است. هم زمان، هزاران غیرنظامی نیز در کارزار مرتبط اسراییل در لبنان جان باخته اند؛ بحرانی که نشان می دهد دامنه این رویارویی از مرزهای ایران فراتر رفته و به صحنه ای منطقه ای تبدیل شده است.

به نقل از نشریه نیویورکر، جزییات توافق مورد بحث هنوز روشن نیست، اما گزارش های رسانه ای از چارچوبی اولیه حکایت دارد: ایران در برابر پایان محاصره از سوی ایالات متحده، تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد و هم زمان موافقت می کند ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود را کنار بگذارد.

روز یکشنبه، در گفت وگویی تلفنی با دنی سیترینوویچ، پژوهشگر غیرمقیم شورای آتلانتیک، درباره پیامدهای جنگ اخیر و محاسبات سیاسی پشت آن صحبت کردم. این گفت وگو که برای اختصار و وضوح ویرایش شده، بر چند محور اصلی متمرکز بود: اینکه چرا نیروهای تندرو در ایران در پی این جنگ موقعیت قوی تری پیدا کرده اند؛ بنیامین نتانیاهو در کدام محاسبات خود دچار خطا شد و چه آسیب پذیری های سیاسی تازه ای ممکن است پیش روی او قرار گرفته باشد؛ و چرا تصمیم دونالد ترامپ برای خروج از توافق هسته ای سال 2015 با ایران، یکی از بزرگ ترین خطاهای راهبردی قرن بیست ویکم بود.

شما خطوط کلی این توافق احتمالی را چگونه توصیف می کنید؟ و آیا راهی وجود دارد که بتوان آن را چیزی جز یک شکست تحقیرآمیز برای آمریکا جلوه داد؟

متأسفانه پاسخ منفی است. ترامپ ناچار بود میان یک گزینه بد و گزینه ای بدتر دست به انتخاب بزند و به نظر می رسد، او همان گزینه بسیار بد را برگزیده است. با این حال، این همچنان بهترین انتخابی بود که در اختیار داشت. برای فهم این وضعیت باید به 28 فوریه بازگشت؛ روزی که اسراییل و ایالات متحده این کارزار را با هدف سرنگونی حکومت ایران آغاز کردند. اما نتیجه نهایی، برخلاف هدف اولیه، تقویت همان حکومتی بود که قرار بود تضعیف شود.

بازگشایی تنگه هرمز نیز دستاوردی واقعی محسوب نمی شود، زیرا بسته شدن آن خود محصول جانبی همین جنگ بود. اکنون ایرانی ها قرار است بخشی از منابع مالی را دریافت کنند و احتمالاً پس از امضای توافق، روند کاهش تحریم ها نیز آغاز خواهد شد. روشن است که اگر تهران از این توافق منفعت مالی به دست نیاورد، اساساً حاضر به پذیرش آن نخواهد شد. از این منظر، آنچه امروز با آن روبه رو هستیم، جنگی است که شاید در سطح تاکتیکی برای آمریکا موفقیت هایی به همراه داشته باشد، اما در مقیاس راهبردی، شکست محسوب می شود.

اما به نظر می رسد ترامپ از وضعیت کنونی خسته شده است و هم زمان از تشدید بیشتر بحران نیز هراس دارد. او می تواند همین فردا سطح تنش را بالا ببرد، اما احتمالاً از سناریوی اعزام نیروهای زمینی به شدت نگران است؛ سناریویی که می تواند آمریکا را وارد مرحله ای پرهزینه تر و غیرقابل پیش بینی تر کند. ترامپ احتمالاً به تدریج این واقعیت را درمی یابد که حتی تشدید تنش نیز معادله راهبردی را تغییر نخواهد داد. ایرانی ها تسلیم نخواهند شد؛ نه محاصره آنان را به زانو درمی آورد، نه حمله به تأسیسات انرژی و نه هیچ فشار دیگری نتیجه ای قطعی به همراه خواهد داشت. تهران برای تلافی آماده است و همین آمادگی، هزینه هرگونه ماجراجویی تازه را برای واشنگتن بالا می برد. بنابراین، ترامپ عملاً گزینه ای جز حرکت به سوی همین توافق نداشت

از حرف های شما چنین برمی آید که تصور اینکه ایران صرفاً مواد هسته ای خود را به دولت ترامپ، یا به آژانس بین المللی انرژی اتمی، یا هر طرف دیگری تحویل دهد، دشوار است؛ زیرا همان طور که می گویید، این ایران است که اکنون در جایگاه برتر قرار دارد.

کاملاً درست می گویید، اما حتی می توان یک گام فراتر رفت. آیا واقعاً می توان تصور کرد که ترامپ در چند ماه آینده، درست در آستانه انتخابات میان دوره ای، تمایل بیشتری برای بازگشت به جنگ داشته باشد؟ آن هم در شرایطی که همه می دانند هزینه های اقتصادی چنین جنگی چه اندازه سنگین خواهد بود. پرسش اصلی این است: بازگشت به جنگ برای چه هدفی؟ اگر هدف سرنگونی حکومت ایران باشد، ترامپ ناچار خواهد بود نیروهای زمینی وارد میدان کند. صرف بمباران نمی تواند چنین هدفی را محقق کند؛ همان گونه که همین جنگ نیز نشان داد، اتکا به حملات هوایی به تنهایی جواب نمی دهد.

حتی اگر توافقی هم شکل بگیرد، پرسش مهم تری پیش روی واشنگتن قرار دارد: چه کسی در این دولت قرار است چنین توافقی را مذاکره کند و مطمئن شود هیچ راه فراری در آن باقی نمی ماند؟ جرد کوشنر؟ استیو ویتکاف؟ بعید است آن ها واقعاً پیچیدگی های برنامه هسته ای ایران را درک کنند. بنابراین، بله؛ آنچه در عمل رخ خواهد داد، احتمالاً چیزی جز موکول کردن مسئله به آینده نیست. واشنگتن شاید از تهران نوعی وعده یا تعهد بگیرد که با مواد هسته ای خود کاری انجام دهد و بار دیگر متعهد شود که به دنبال سلاح هسته ای نخواهد رفت؛ تعهدی که پیش تر نیز ذیل توافق هسته ای دولت اوباما وجود داشت.

نگرانی جدی این است که مانند آنچه امروز در غزه دیده می شود، این توافق نیز هرگز به مرحله دوم نرسد. برخی می گویند ایران به تخفیف تحریم ها نیاز دارد و همین نیاز، مرحله دوم را ناگزیر خواهد کرد. شاید چنین باشد؛ اما حتی در بهترین حالت، آن مرحله احتمالاً فقط به فریز کردن بخشی از مواد هسته ای منجر خواهد شد نه برچیدن تأسیسات هسته ای ایران.. مرحله دوم به نابودی یا جمع آوری کامل زیرساخت هسته ای ایران نخواهد انجامید. چنین چیزی اتفاق نخواهد افتاد؛ زیرا اگر چنین مطالبه ای واقعاً روی میز بود، امروز اساساً هیچ توافقی در کار نبود.

باید چیزی درباره حکومت ایران به شما بگویم: آن ها آن قدر احساس می کنند در موضع برتر قرار دارند که حاضر نیستند از چیزی چشم پوشی کنند. آن ها در زمینه سازش به مرزهای خود رسیده اند و اکنون در همین نقطه قرار داریم. پرسش بنیادینی که مدام به آن بازمی گردم این است: آیا ایرانی ها پیش از آنکه آمریکا و اسراییل به آن ها حمله کنند، نمی دانستند چه اندازه بر اقتصاد جهانی کنترل دارند؟ یا همیشه این را می دانستند و فقط منتظر بودند تا از این قدرت استفاده کنند؟ در هر صورت، نشان دادن اینکه ایران چه میزان قدرت بر اقتصاد جهانی دارد، به نظر می رسد چشمگیرترین مورد از میان خطاهای شرم آور متعدد دولت ترامپ باشد.

به گمان من، ایرانی ها از همان ابتدا می دانستند که این جنگ، نبردی معمولی نخواهد بود؛ بلکه جنگی برای بقا و آزمونی وجودی برای آینده حکومت است. نمی دانم تهران دقیقاً از چه زمانی برای بستن تنگه هرمز برنامه ریزی کرده بود، اما روشن است که در نهایت به این جمع بندی رسید که زمان اقدام فرا رسیده است. ایران پیش از جنگ برای چنین سناریویی آماده شده بود، اما به نظر می رسد تصمیم نهایی زمانی گرفته شد که رهبران آن فهمیدند این نبرد قرار است تا پایان ادامه یابد.

شاید حتی خود ایرانی ها نیز از میزان اثرگذاری این اقدام شگفت زده شدند؛ تا جایی که احتمالاً از خود پرسیدند چرا پیش تر چنین کارتی را بازی نکرده بودند. در واقع، فشار آمریکا و اسراییل تهران را به این نتیجه رساند که باید همه کارت های خود را وارد بازی کند؛ و ایران نیز دقیقاً همین کار را انجام داد. ترور آیت الله خامنه ای احتمالاً در شکل گیری این درک نقش مهمی داشت. ترور آیت الله خامنه ای و بیانیه هایی که بلافاصله پس از آن منتشر شد، برای ایرانی ها این پیام را قطعی کرد که این نبرد، نبردی بر سر آینده حکومت است. وقتی چنین برداشتی شکل می گیرد، دیگر همه گزینه ها روی میز قرار می گیرد.

نکته عجیب اینجاست که انتظار می رفت ترامپ، اگر هدفش صرفاً جایگزینی رهبری ایران با حکومتی مطیع تر بود، پس از چند روز جنگ را متوقف کند. او می توانست پس از سه روز اعلام کند که مأموریت انجام شده است. اما ادامه جنگ، نه تنها ایران را به عقب نشینی وادار نکرد، بلکه تهران را به سمت استفاده از سخت ترین و پرهزینه ترین ابزارهای خود سوق داد.

ترامپ باید چنین می کرد؟

بله، باید جنگ را متوقف می کرد و پیشنهاد مذاکره می داد. پس از آن دیگر هیچ هدفی وجود نداشت. بعد از سه روز، همه ما می دانستیم که هیچ تغییر نظامی در ایران رخ نخواهد داد. پس چرا جنگ ادامه پیدا کرد؟ جنگ را متوقف می کرد، می گفت پیروز شده است، درباره برنامه هسته ای مذاکره می کرد، از این واقعیت که آن ها در آشفتگی قرار داشتند بهره می برد و تلاش می کرد به توافق برسد. اما حالا؟ حالا فاجعه است!

و چرا این کار را نکردند؟

چون او هیچ راهبردی، هیچ برنامه ای و در واقع هیچ چیزی نداشت. کارشناسان متخصص نیز در اتاق حضور نداشتند. در عوض، افرادی بودند که به ترامپ می گفتند: می توانی این کار را بکنی، می توانی آن کار را بکنی؛ و به او دروغ می گفتند. به محاصره نگاه کنید. محاصره او چقدر رقت انگیز است؟ باید این کار را پیش تر انجام می دادید، نه بعد از آن. چه کسی فکر می کرد این محاصره ایران را وادار به تسلیم می کند؟ واقعاً؟ شما ایرانی ها را نمی شناسید. از ابتدا روشن بود که این کار جواب نخواهد داد.

درک یا حدس شما درباره جایگاه لبنان در این توافق احتمالی چیست؟ ایرانی ها می خواهند از دارایی خود، یعنی حزب الله در لبنان دفاع کنند و اسراییلی ها نیز می خواهند آزادی عمل داشته باشند تا هر زمان خواستند لبنان را بمباران یا به آن حمله کنند. برخی درزهای خبری اسراییلی نشان می دهد که اسراییل همچنان توانایی اقدام آزادانه در لبنان را خواهد داشت؛ و شاید مهم تر از آن، تصور اینکه ترامپ واقعاً به مهار نتانیاهو ادامه دهد دشوار است، مگر اینکه ایرانی ها لبنان را به یک اولویت تبدیل کنند و تهدید کنند که دوباره تنگه را خواهند بست یا کاری در همین راستا انجام خواهند داد.

می توانم با اطمینان بگویم که ایران از مسئله لبنان عقب نشینی نخواهد کرد؛ و این دقیقاً همان نقطه ای است که به یک دردسر بزرگ برای بنیامین نتانیاهو تبدیل می شود. حزب الله برای تهران صرفاً یک متحد منطقه ای نیست، بلکه یکی از ستون های اصلی آن چیزی است که ایران از آن با عنوان محور مقاومت یاد می کند. به همین دلیل، لبنان برای جمهوری اسلامی اهمیت راهبردی واقعی دارد. یکی از مهم ترین دستاوردهای ایران در جریان این جنگ، پیوند زدن دو میدان درگیری بود؛ اقدامی که عملاً معادلات امنیتی منطقه را به هم گره زد. از همین رو، بعید به نظر می رسد تهران بپذیرد اسراییل همچنان حملات خود علیه لبنان را ادامه دهد و در عین حال انتظار داشته باشد روند توافق با ایران پیش برود.

در نتیجه، ترامپ اکنون با یک چالش بزرگ مواجه است. او پیش تر در آتش بس قبلی، وعده ای به نتانیاهو داده بود که بر اساس آن، اسراییل می توانست عملیات خود در لبنان را ادامه دهد. پیام ترامپ به نخست وزیر اسراییل این بود: مشکلی نیست، در لبنان ادامه بده. اما اکنون شرایط تغییر کرده است. اگر ترامپ واقعاً بخواهد به توافقی پایدار با ایران دست یابد، احتمالاً ناچار خواهد شد دامنه مانور نتانیاهو در لبنان را محدود کند؛ تصمیمی که برای اسراییل، به ویژه برای دولتی که امنیت لبنان را بخشی از راهبرد بازدارندگی خود می داند، یک مشکل جدی خواهد بود.

آیا شما این جنگ را برای اسراییل نیز همانند آمریکا یک شکست راهبردی و سیاسی می بینید؟

این دیگر صرفاً یک شکست یا حتی یک فاجعه نیست؛ از نگاه منتقدان، آنچه رخ داده، فروپاشی کامل دکترین اسراییل درباره ایران است. بنیامین نتانیاهو سال ها یک وعده تکراری را مطرح می کرد: فقط فرصت حمله به ایران را به من بدهید. او سرانجام نه یک بار، بلکه دو بار چنین فرصتی را به دست آورد؛ آن هم در حالی که ایالات متحده با تمام ظرفیت خود از ماهواره ها و همکاری های اطلاعاتی گرفته تا نیروی هوایی و پشتیبانی راهبردی در کنار اسراییل قرار داشت.

اما حاصل این کارزار چه بود؟ به زعم منتقدان، نتیجه نه تضعیف ایران، بلکه شکل گیری حکومتی رادیکال تر بود؛ حکومتی که همچنان توان موشکی متعارف خود را حفظ کرده و حتی می تواند با سرعت بیشتری به سمت ظرفیت هسته ای حرکت کند. از این منظر، آنچه رخ داده یک نمایش فاجعه بار بوده است؛ زیرا تقریباً همه وعده هایی که نتانیاهو درباره تغییر موازنه علیه ایران داده بود، در نهایت با شکستی آشکار روبه رو شد. در چنین فضایی، طرح دوباره ایده هایی مانند عادی سازی روابط بیش از آنکه واقع بینانه باشد، نشانه ای از فاصله گرفتن از واقعیت های خاورمیانه به نظر می رسد. پرسش اساسی اینجاست: در شرایطی که پس از این جنگ، برخی کشورهای منطقه اسراییل را حتی بیش از ایران یک تهدید تلقی می کنند، چگونه می توان انتظار داشت پروژه های جدید توافق و عادی سازی به سادگی پیش برود؟

درست است، لیندسی گراهام و دیگران مطرح کرده اند که پایان این جنگ می تواند به همکاری نزدیک تر میان برخی کشورهای عربی و مسلمان با اسراییل منجر شود و شاید کشورهای بیشتری به توافق های ابراهیم بپیوندند. آیا این را محتمل می دانید؟

این حرف ها کاملاً از واقعیت جداست. فقط گوش کنید سعودی ها چه می گویند. مسئله فلسطین برای آن ها حیاتی است. این کار جواب نخواهد داد. آن ها دارند یک سراب را می فروشند. باید واقع بین باشیم.

از سوی جریان های تندرو گفته می شود این جنگ چند دستاورد مهم داشته است؛ مهم ترینش اینکه بخش زیادی از توان موشک های دوربرد ایران را نابود کرده است. شما این استدلال را چگونه ارزیابی می کنید؟

بله، بله. خب، قطعاً خسارت هایی وارد شده است، اما باید چند نکته را به خاطر داشته باشید. اول اینکه آن ها این توان را بازسازی خواهند کرد و همین حالا هم در حال بازسازی آن هستند؛ همان طور که گزارش سازمان سیا در اوایل همین ماه گفته است.

دوم اینکه، همان گزارش تأکید می کند آن ها هنوز بیشتر پرتابگرها و موشک های خود را در اختیار دارند. و این توان را دوباره بازسازی خواهند کرد؛ دقیقاً همان طور که پس از جنگ دوازده روزه ژوئن 2025 چنین کردند. ما می دانیم که آن ها ظرفیت انجام این کار را دارند. بله، احتمالاً میزان خسارت بیشتر بوده، چون آمریکا در کنار اسراییل عمل کرده است. اما خب که چه؟ بازسازی آن یک ماه طول نخواهد کشید؛ شاید چهار ماه یا شش ماه زمان ببرد. اهمیتی ندارد. آن ها دوباره به ظرفیت پیشین خود بازخواهند گشت. انگیزه و دانش فنی آن را دارند.

در فضای سیاسی اسراییل، چون ترامپ این موضوع را پیش می برد، آیا مخالفان سیاسی نتانیاهو ناچار می شوند به ترامپ حمله کنند؛ کسی که در اسراییل محبوب است؟

نه، حمله اصلی متوجه ترامپ نخواهد بود؛ بلکه متوجه نتانیاهو خواهد شد. مخالفان او می دانند حمله به ترامپ سودی برایشان ندارد و به همین دلیل، همه فشار سیاسی را روی نخست وزیر اسراییل متمرکز خواهند کرد. روایت آنان روشن خواهد بود: نتانیاهو، نتانیاهو، نتانیاهو. آن ها همین حالا نیز همین مسیر را در پیش گرفته اند. خواهند گفت: ببینید در لبنان چه می گذرد؛ ببینید در ایران چه اتفاقی افتاد؛ تو نمی دانی چه باید بکنی؛ تو راهبردی نداری. این حملات سیاسی، احتمالاً بر شکاف میان وعده های بزرگ آغاز جنگ و واقعیت تلخ پایان آن متمرکز خواهد شد.

به نظر می رسد نتانیاهو تصور می کرد این جنگ می تواند وضعیت او را در نظرسنجی ها تغییر دهد؛ و شاید واقعاً تغییر دهد، اما نه الزاماً به سود او. فاصله میان آنچه در ابتدای جنگ وعده داده شد و آنچه در پایان جنگ به دست آمد، آن قدر بزرگ است که افکار عمومی می تواند به این نتیجه برسد که به آن دروغ گفته شده است. بعید است نتانیاهو صرفاً به دلیل همین مسئله انتخابات را ببازد، اما در انتخاباتی که رقابت در آن بسیار نزدیک است، چنین موضوعاتی می تواند تعیین کننده باشد.

با وجود همه نقص های توافق هسته ای ایران در سال 2015 در دوره اوباما، وقتی به هشت سال گذشته سیاست آمریکا و اسراییل در قبال ایران نگاه می کنید، ارزیابی کلی شما از آن تصمیم و کسانی که در اسراییل و آمریکا از آن حمایت کردند چیست؟

خروج از توافق هسته ای با ایران یکی از بزرگ ترین اشتباهات راهبردی قرن بیست ویکم بود؛ و شاید اگر آن را در محاسبه بیاوریم، حتی بتواند در شمار بزرگ ترین خطاهای قرن بیستم نیز قرار گیرد. ببینید، آن توافق ایده آل نبود، اما مزیت های مشخصی داشت. بدترین نکته این بود که آمریکا عملاً بدون هیچ راهبرد جایگزینی از توافق خارج شد. و ایران از زمان خروج آمریکا از توافق، چیزهای بسیار زیادی به خصوص در زمینه غنی سازی آموخته است. در مجموع، این یک شکست کامل بود. خروج از توافق هسته ای اوباما بدون داشتن راهبرد، تصمیمی بسیار، بسیار مسئله ساز بود؛ تصمیمی که حتی امروز نیز بهای آن را می پردازیم.

منبع: فرارو