در روزهایی که زمزمه ها و تحلیل های گاه وبی گاه درباره احتمال درگیری نظامی در ایران در فضای رسانه ای و شبکه های اجتماعی دست به دست می شود، اضطراب تنها در سطح معادلات سیاسی باقی نمی ماند؛ این نگرانی به درون خانه ها نفوذ می کند و در گفت وگوهای خانوادگی، لحن خبرها و حتی سکوت بزرگ ترها بازتاب می یابد. در چنین فضایی، کودکان، که توان تحلیل این پیچیدگی ها را ندارند، پیش از آنکه معنای جنگ را بفهمند، نشانه های ناامنی را احساس می کنند.

پرسش اصلی اینجاست که در مواجهه با این فضای ملتهب چه باید کرد؟ آیا باید کودکان را از هر خبر و گفت وگویی دور نگه داشت، یا با زبانی متناسب با سنشان درباره واقعیت ها صحبت کرد؟ چگونه می توان میان آگاهی بخشی و ایجاد احساس امنیت تعادل برقرار کرد تا ترس به اضطراب مزمن تبدیل نشود؟

محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان، با تمرکز بر شرایطی که جامعه ایران با اخبار و تحلیل های مرتبط با جنگ روبه روست، به ابعاد روانی، اجتماعی و حقوقی این مسئله می پردازد.

او توضیح می دهد که چرا کودکان در برابر فضای نااطمینانی آسیب پذیرترند، چه نشانه هایی از اضطراب ممکن است بروز دهند و خانواده ها، مدارس و رسانه ها چگونه می توانند به جای بازتولید هراس، زمینه شکل گیری تاب آوری، امید و احساس کنترل را در آنان تقویت کنند.

این پژوهشگر می گوید: در جهان امروز، کودکان نه تنها آینده سازان جامعه، بلکه حساس ترین شاخص سلامت روانی و اخلاقی آن به شمار می آیند. آنان پیش از آنکه معنای بحران های سیاسی یا نظامی را درک کنند، آثار روانی آن را احساس می کنند. بنابراین نحوه مواجهه جامعه با احساس امنیت کودکان، تعیین کننده کیفیت آینده اجتماعی است. در شرایطی که جامعه ایران نیز همچون بسیاری از جوامع دیگر با تنش های منطقه ای، فشارهای اقتصادی، بحران های زیست محیطی و نگرانی های اجتماعی روبه روست، پرداختن علمی و مسئولانه به سلامت روانی کودکان ضرورتی انکارناپذیر است.

مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانید:

چرا کودکان در شرایط جنگ و بحران بیش از دیگران آسیب می بینند؟

کودکان از نظر زیستی، شناختی و عاطفی در حال رشد هستند و هنوز ابزارهای ذهنی لازم برای تحلیل رویدادهای خشونت بار را در اختیار ندارند. در نتیجه، ناامنی را نه به صورت منطقی بلکه به صورت احساسی تجربه می کنند. آنان به شدت به ثبات محیط، آرامش بزرگسالان و پیش بینی پذیری زندگی وابسته اند. هرگونه اختلال در این ثبات، می تواند احساس امنیت بنیادین آنان را متزلزل سازد. جنگ و بحران تنها پدیده هایی فیزیکی نیستند؛ موج روانی آن ها از طریق اخبار، فضای مجازی، گفت وگوهای بزرگسالان و نگرانی های خانوادگی منتقل می شود.

در مناطق دور از خطر و درگیری چطور؟ این احساس همچنان در کودکان شکل می گیرد؟

بله، حتی کودکانی که کیلومترها دور از میدان درگیری زندگی می کنند، ممکن است اضطراب جمعی را تجربه کنند. در جامعه ایران، تجربه تاریخی جنگ، فشارهای اقتصادی، تغییرات اجتماعی و گسترش رسانه ها، زمینه ای فراهم کرده که حساسیت روانی خانواده ها افزایش یابد. در چنین بستری، هر تنش جدید می تواند احساس ناامنی را تشدید کند و کودکان نخستین دریافت کنندگان این اضطراب باشند.

در چنین شرایطی آیا باید کودکان را از واقعیت های تلخ دور نگه داشت یا با آنان گفت وگو کرد؟

پنهان سازی کامل واقعیت ها معمولاً به افزایش ترس می انجامد. کودکان خلأ اطلاعاتی را با تخیل خود پر می کنند و تخیل آنان اغلب هراس انگیزتر از واقعیت است. سکوت بزرگسالان می تواند پیام ناگفته ای از خطر و ناامنی منتقل کند.

گفت وگو با کودک به معنای انتقال ترس نیست، بلکه به معنای ایجاد فهم، اطمینان و احساس امنیت است. کودکان نیاز دارند بدانند چه اتفاقی رخ داده، چه کسانی مسئول حفظ امنیت هستند و چه اقداماتی برای محافظت از آنان انجام می شود. اطلاع رسانی باید متناسب با سن، ساده، صادقانه و آرام باشد. هدف این گفت وگوها ایجاد حس کنترل و کاهش ابهام است، نه توضیح جزییات خشونت.

جنگ و ناامنی چه پیامدهای روانی و رفتاری برای کودکان دارد؟

پژوهش های روان شناختی نشان می دهد قرار گرفتن در معرض ناامنی می تواند طیفی از واکنش ها را در کودکان ایجاد کند. در کوتاه مدت، نشانه هایی مانند ترس، کابوس، اختلال خواب، وابستگی شدید به والدین، گوشه گیری، تحریک پذیری یا پرخاشگری دیده می شود. برخی کودکان هم دچار افت تمرکز و کاهش انگیزه تحصیلی می شوند.

در بلندمدت چطور؟ ممکن است این عوارض ماندگار شوند؟

در بلندمدت، اضطراب مزمن، افسردگی، کاهش اعتماد اجتماعی، مشکلات هویتی و اختلال در تنظیم هیجان ها ممکن است بروز یابد. کودکان خردسال به دلیل ناتوانی در بیان احساسات، اضطراب را درونی می کنند و این اضطراب ممکن است سال ها بعد به شکل اختلالات روانی یا حتی مشکلات جسمانی ظاهر شود. در شرایط اقتصادی و اجتماعی دشوار، فشارهای خانوادگی نیز می تواند شدت این پیامدها را افزایش دهد.

والدین چگونه می توانند احساس امنیت را در کودکان تقویت کنند؟

والدین مهم ترین منبع امنیت روانی کودک هستند. کودکان از رفتار، لحن صدا و واکنش های عاطفی بزرگسالان برداشت می کنند که آیا جهان امن است یا خطرناک. حفظ آرامش، پرهیز از بزرگ نمایی خطر و پاسخ گویی صادقانه به پرسش های کودک از مهم ترین اقدامات حمایتی محسوب می شود. کودکان باید فرصت بیان نگرانی های خود را داشته باشند و احساسات آنان تأیید شود. استفاده از جملاتی که بر مراقبت و حمایت بزرگسالان تأکید می کند، می تواند احساس امنیت ایجاد کند. همچنین همراه کردن گفت وگو با فعالیت های خلاقانه مانند نقاشی یا داستان سازی، به کودک کمک می کند احساسات خود را پردازش کند.

چه اقداماتی در محیط خانه، مدرسه و جامعه می تواند به کاهش اضطراب کودکان کمک کند؟

کودکان در شرایط بحران بیش از هر چیز به نظم و پیش بینی پذیری نیاز دارند. حفظ برنامه های روزمره مانند خواب، تغذیه، مدرسه و بازی، حس ثبات را تقویت می کند. فعالیت های هنری، قصه گویی، بازی و موسیقی ابزارهای مؤثری برای کاهش اضطراب و بیان احساسات هستند.

مدارس می توانند با آموزش مهارت های مدیریت هیجان، شناسایی نشانه های اضطراب و ایجاد فضای امن گفت وگو نقش مهمی ایفا کنند. رسانه ها نیز با پوشش مسئولانه اخبار و پرهیز از تصاویر و روایت های هراس انگیز می توانند به کاهش اضطراب جمعی کمک کنند. ایجاد فضاهای امن فرهنگی و اجتماعی برای بازی، گفت وگو و فعالیت های خلاقانه نیز به بازسازی احساس امنیت کمک می کند.

برای جامعه نیز این موضوع یک مسئولیت جمعی است. نظام آموزشی باید از حافظه محوری فاصله گرفته و مهارت تفکر انتقادی، درک رسانه، و فرهنگ مطالعه را در اولویت قرار دهد.

چگونه می توان از دل بحران، تاب آوری و امید را در کودکان تقویت کرد؟

تاب آوری به معنای توانایی سازگاری و رشد در شرایط دشوار است. کودکان زمانی تاب آور می شوند که احساس کنند تنها نیستند، صدایشان شنیده می شود و می توانند در بهبود وضعیت نقش داشته باشند. مشارکت کودکان در فعالیت های امیدبخش مانند کارهای هنری گروهی، فعالیت های داوطلبانه یا برنامه های آموزشی درباره صلح و همکاری، احساس کنترل و توانمندی را در آنان تقویت می کند. داستان ها و روایت هایی درباره همکاری، همدلی و عبور از دشواری ها می توانند نگاه امیدوارانه به آینده را تقویت کنند.

در جهانی که بحران ها اجتناب ناپذیرند، چگونه می توان کودکان را برای مواجهه سالم با واقعیت آماده ساخت؟

جهان امروز را نمی توان از بحران خالی کرد، اما می توان کودکان را برای مواجهه سالم با واقعیت آماده ساخت. گفت وگوی صادقانه، ایجاد احساس امنیت، حفظ نظم زندگی، تقویت همبستگی اجتماعی و پرورش امید، عناصر اساسی حفاظت از سلامت روانی کودکان هستند. امنیت واقعی تنها در نبود تهدید خلاصه نمی شود؛ بلکه در آرامش ذهنی، اعتماد اجتماعی و امید به آینده معنا می یابد. هر جامعه ای که بتواند این احساس را در کودکان خود پرورش دهد، بنیان آینده ای پایدار و انسانی را بنا نهاده است. کودکان در تاریک ترین زمان ها نیز می توانند چراغ امید باشند، اگر بزرگسالان پیرامونشان فضایی آکنده از آرامش، محبت و خرد فراهم آورند.